Skip to main content
Internet Archive's 25th Anniversary Logo

Full text of "Brhati - A Commentary On Sabarabhashya, No. 414"

See other formats











71 1१/११... 


(01.1.80 110प् 08 41२४ & 07१40 दाप ^ ६ 64 पखिधष जत ्ा8, 


१0.414. 


णोर क कि. 
सवेतन्त्रस्वतन्त्र-ुरु"पदाभिषेय - 
प्रभाकरमिश्रविरचिता 
(क 
बहता 


| 

( चारचाष्यनत्याख्या ) 
महामहोपाध्यायमिश्रशारेकनाथविरचितया | 
| 

| 

। 

| 

| 

| 

| 

| 

| 

| 


स्प 
२ 





[धिर । 
नष्जावचमटख्या | 
विभूषिता 
श्रोकाश्षीहिन्दूविश्ववियाख्यप्रधानमीमां साध्यापकेन 


मीमांसाकेसरिण। पं चिन्नस्वामिशाचिखा 
तच्छिष्येण श्रीपहाभिरामश्र्मणा च द॑शोधिता । 


271; 


| 

। | 

| 

| 

| 

। | 

( ^+ (001 74 एर 0 84.8.44 ^ ऽप .4 ) | 
| 

| 

| 


8॥१४॥१॥४1१॥5४।7 426, ( 6110 “(एसा ) 


?012111॥7॥ 171 


{४ त (0 ^ प 


१४६ ७०४११११५. 


1५५१4 प्०९५ 0४५५ 9.4.111 ^ ^ 114 1114 | 
741८ ९४ | 

£ ध , (1 ,2510 0. ७ 4.5 ६22 | 

8714 1118 कप0। जि + १६५४0]1100705. ऊक, | 

^ 80160 ण.ए8 111-२. | 

7.2.750 & 502.2 52 149 5.50. 74.6 1" | 
। 


0110 ५५।९॥1५1/18॥ 8^1५8॥६१॥7 858१1६8 07108 
१4/% 4८९ 7८85 0९7९5 (7. 


1983. 


[1 ककन यि किरि 
4 = = च्ल "~ मः ~ ---~--------- ~~" 











26 =| 


(= के, ख ति. शि सस्भसि 
खरसाथ, गे बप्णंसी 


ह क, छ 7) कथिक 


८ 







| भाः च च 
५ धानन्दवनविद्योतिसुमनाभिः सुसस्कृता । 
4 सुवणौऽङ्कितमव्याभशतपन्नपरिष्कृता ॥ १॥ | 

|, (५८ 
ः चोखम्बा-सस्कृतभ्रन्थमाला मञ्जुखद्शेना । 
५ रसिकालिकूट कुयांदमन्दाऽभमोदमाहितम्‌ ॥ २॥ | 


स्तबकः-४१४ 


+. 


॥ १ ^, >~ 


20.027 0} 4 (६1250110 008 4010 
@ ६ वक 405 (1689 ९0४९९. 


{ नान श्हुण ५३ 1 » ज +^ १११. ६८ दद "3१९ 
ग्रन्धालय, क, च, घि. ्ि, | 


खारस।थ, वान्यमी 
राब्दनित्यत्वापेकरणम | ऋजविभरवै 104 


नतु तद्‌ ग्रहणेऽपि नाऽज आवरभादिकरना आत्मानं कमते । 
पिति ! पृवेक्टप्तविरोधात्‌ छि क्टप्रम्‌ { आकाक्मिन्ियपर्‌ ; 
तचकमभ्‌ । (१,तस्पात्‌ सयागविमष्ायोरमिन्यज्ञकत्वे सत्यपि स्वश 
ब्द्ःनां सवश्ापरन्धिः भाप्नांति । युक्तं तावत्‌ सर्वेत्रहणम्‌ ; सवे- 
शब्दानां तु न युक्तम्‌, कारणवदभिव्यञ्जकान्पत्वात्‌ । सर्वैश्चोपक 
न्धः कायेपक्षऽपि तुखयेव । यश्चामया्दोषः, न त्पकश्चो्यो भवतीति 
१ रषटतमिदं दूषणं कारकामिव्यञ्जकयोरवविंशेषाभिधानेन विना नेष 
चोचयेरन नित्यत्ववादिनः ! अयमस्ति विरेषः-- अभिव्यक्तिः श्ष- 
उदस्य; इशन्द्रयस्य वा स्थात्‌ { तत्न शब्दामेव्यक्तां तावदेकविषय. 
त्वात्‌ सवेशब्दानां घरादीनापिवेकविषयाणां नाऽभिन्यक्तिः क्रमेण 
शक्यत वक्तुम्‌ , अदृष्टखाद्‌ प्रसिद्धानापभिन्यज्ञकानां प्रदीपदी- 
नापर ; कारणानां तु कयिदशेनात्‌ शषक्यमनुमानं शक्तेः 


(+> अव र 


ननु तदूग्रहणरपि नाऽत्र आवरणादिकल्पना आत्मान रभते । किमिति १ पृषैक्टक्तवि. 
रोधात्‌ । किं क्छपतम्‌ १ आकाशमिन्द्ियम्‌ ; तकम्‌ , अतः सयोगविधागयोराभे- 
व्यञ्जकत्वे साति सर्वाब्दानां सर्वैश्च ग्रहणं पाप्नोति; सर्वै हि शब्दाः स- 
मानदेराः; तंतकामिष्यक्तौ सवोभिव्यक्ति' स्यात्‌ घट।दिवव्‌ ; आकाश. 
स्थः शब्द्‌) ऽभिन्यञ्यते, पक्चाऽयमाकादाः; आकाशश्चेन्द्रियभिति स्वं 
न्द्रियस्थाभिन्यक्तः सवैरुपलन्धः स्यात्‌ । अत्र चोद यति-युक्त तावत्‌ सवै. 
दणम्‌ , सरवेशब्दाना तु न युक्तम्‌ , कारणवदभिव्यज्ञकान्यत्वात्‌ । यथा कारणानां सि. 
त्वात्‌ कश्िच्छब्द्‌ः केनचि त्कियते, तथा कथिच्छञ्दः केनवचिदाभिव्य- 
ज्यते । सवश्वोपरुड्धिः कायैपक्षेऽपि तुल्यैव । सर्दैन्द्रियवर्तिन पव॑ राब्द्स्या 
त्पत्तेः । यश्चोभयोः समो दोषा न नमेक्श्योद्यो भवतीति परिहतमिदं 
दुषण कारकामिव्यञ्जकयोवृशेषाभिघनेन विना नेव चोद्यरकन्नित्यत्व. 
वादिनः । सप्रति पृवैपक्षी विक्तेषम।ह~--भयमस्ति विरेषः--अभिग्यक्तिहि 
शब्दस्य, इन्द्रियस्य वा स्यात्‌ तत्र शब्दाभिन्यक्तो तावेदेकविषयत्वात्‌ सर्वशब्दानां 
घटादीनामिवेकविषयाणां नाऽभिग्यक्तिः क्रमेण शक्यते वकतुम्‌ , अदृष्टत्वात्‌ प्रसिद्धानाम- 
भिव्यज्ञकाना प्रदीपादीनाम्‌ । ते हि सवनेव समानदेशानमिष्यञ्जयन्ति, न 
पुनरकेकम्‌ । कारणानां तु कायेदरानात्‌ शाक्त्ययुमानम्‌ । तत्र यदेव 


नि 7 1 त 1 ससम -मिनणानननिनोकमनजयानुभ्म्‌ 





[ति ति 


१ अत द्रति क. पु, 
२६ बु० ऋ 


२ ७.2 | अर १ म्पा १ न्स \ 


ननु अभिनव्यञ्जकानापप्यभिन्यक्तिदशेनादेवाऽतुमानं युक्तं 
शक्तेः । न कायपक्षे प्रतिपक्षतया सम्भवति । कोवा विशेषः! 
मपिद्धषु कारणेषु द्भनात्‌, अभिग्यल्लकेषु चाऽदशेनाव । दृष्ट- 
तुगुणं चाऽतुमानम्‌ , न ₹ृषटविरोधे । 

ननु चेकविषयत्वे विरोधः; विषयान्तरे तु विरांधक 
था विरुद्धैव । सस्यम्‌ ; विषयान्तरतैवाऽतर दुषैचा । न दुवैचा 
भोत्माकाशमित्यभ्युपगमात्‌ ; अभिन्नं चाऽऽकाक्षम्‌ $ सवेशम्दाश् 
श्रोत्रविषयाः ; तस्पादेकविषयत्वम्‌ ; विषयेक्याच्च दृष्टविरोधः । 
क्रिमिदं प्ररुप्यते ! तदिदमापतितम्‌- कण स्पृष्टः कटिं चाङयती- 


कायं इदयते, तदेव क्रियत इति युक्तम्‌ । 
- नन्वभिव्यज्ञकानामप्यभिग्यक्तिदरोनदेवाऽनुमानं युक्त शक्तेः । यथा कायैवि- 
श्षदश्चैनात्‌ कारणानां विशिष्टविषयद्कत्यनुमानम्‌ , तथाऽमिष्यञ्ज- 
कानामपि विशिष्ठ शब्दाभिष्यक्तिद शनात्‌ भवत्येव विशिष्टशाक्त्य 
यमानम्‌ । पवेपश्च चृते-न कार्यपक्षे प्रतिपक्षतया संभवति । सति का- 
यतया विशिष्रश्चन्दोपरन्धावुपपन्नायां न शक्यते भिज्ञव्यञ्जकत्वेऽपि 
विशिष्टविषय शक्त्यनुमानम्‌ । को वा विशेष. १ कायैत्वापिच्याकक्ति 
पक्चयोरित्यथैः । विशेषप्राह--प्रकिद्धेषु कारणेषु बीजादिषु द्श्चेना 
दविश्चेषविषयायाः शक्तेः, प्रािद्धेषु चाऽभिग्यञ्जकषु भ्रदीपादिष्व 
द्द्यीनात्‌ । दष्टाचुगुणं चाऽ्नुमानं न्याय्यं न इष्टबिसोधि । 

ननु चेकविषयतर विरोधः। अस्याऽथः-यदेक एव द्ीपादीनां सयो गावेभा 
गानां चाऽसिभ्यङ्गयो विषयः स्यात्‌, तदा विशिषटविषयाभिग्यक्त्यसुमानं 
र्धिरोध स्यात्‌ । विषयान्तरे तु विरोधकथः विरुदधेव । दीपादीनां हि रूप धेष- 
यः; सेयोगतिमागानां त॒ शब्द इति विषयभेदे सतिन दष्टविरोधोऽ 
स्ति । एवमभिप्रायमबुद्धूष त्रवी ति -सत्यम्‌ ; विषयान्तरतेवाऽतर दुषचा । शाम्दस्य 
व्रिषयमाकाशं गृहीत्व मुच्यते । स्वाभिप्रायेणाऽऽह -न दुर्वैचेति । पुनर्या 
रायमवुद्धेकविषयताभाद्‌ --धोत्रमाकाशमित्यभ्युपगमात्‌ ; अभिन्न चाऽऽकाशम्‌ ; 
सवराब्दाश्च श्रो विषयाः , तस्मदिकविषयत्वम्‌ ; विष्येक्याश्च इ्टविरोधः । न हि 
समानविषयाणां रूपादीनां भेदन दीपादि भिरभिन्यक्तिः । ददान स्व 
भिप्रायं विवष्न्नकन्रन्थन।ऽऽह~किमिदं प्ररप्यते ए तदिदमापतितम्‌-क्णे स्थर 
कटिं चालयतीति । अभिव्यक्तर्विषयो निरूप्यते, न पुन" शब्दस्य ; अन्यश्ाऽय प्र्दपा- 


कंञ्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] चञ्चाश्मलोपला । २०६ 


ति; आभिव्यक्तेविषयो (निर्प्यते, न पुनः शब्दस्य ; अन्यश्चाऽ्यं 
प्रदीपािविंषयादिषयः । तस्पाद्‌ भदीपादितिरोधाच्छभ्देऽमिन्यज्चः 
कानुपानविरोधां न सक्यते वक्तुपिर्युक्तम्‌ । नस्मात्तद्वहणनिबन्धः 
नमनुमानं दुनिवारम्‌ । अतोऽदोनमिदानीमनेकान्तिकमित्युक्तम्‌ । 
ननु च श्रोत्रविषयेयपभिनच्यक्तिः, न राञ्ट्विषया। "अभिव्यक्तं 
दि श्रावं शब्द्‌ गृह्धाति' इत्यत्तावदामेन्यञ्जके शक्यमनुमानम्‌ , 
पुनः “अघं शब्दम्‌ , अरु न'(*) इत्यसतस्पक्ाद मिन्यञ्चकानाम्‌ । 
अयमेव च राद्धान्तः । स चाऽयमतुमानविरोधील्युक्तम्‌ । सस्यम्‌ ; 


दिविषयाद्विषय" । तेन प्रदपादिभिः सवेमभिष्यञ्यते ; सयोगविमागेस्तु 
कश्चिदेव शाब्द इति । तस्मात्‌ प्रदीपादिविरोधाच्छब्देऽभिनग्यश्ञकानुमानविरोधो नं 
शक्यते वक्तुमिस्युक्तम्‌ । शाब्दे यदमिष्यञ्चकानुमानम्‌ , न वस्य दष्टविरोघ 
शक्यते वक्तुम्‌ । तस्मात्‌ नदूञमहणनिबन्धनमनुमान दुर्निवारम्‌ ¦ शब्दप्रन्यसि- 
क्या तदश्रहणे खति यदनुमानमभिध्यञ्जकस्य नियतश्क्तिविषयम्‌ , 
तद्‌ दुर्निवारम्‌ । अतोऽदशेनमिदानीमेने कान्ति रमिन्युक्तम्‌। नाऽसस्वेनेवाऽद सनम्‌, 
किन्तु अनभिभ्यक्तावपि घरत पवेति | 

पृषपक्षा च्रत-ननु च भ्रेत्रविषययमभिन्यक्तिः, न शब्दविषया 1 शाञ्द्‌ विषयत्वं 
शब्दस्याऽसिव्यक्तस्य सवेपुसषेः श्रवणापत्तेः । ततः किमित्यत्राऽऽ्द- 
अभिव्यक्तं दि श्रोत्रं शष्द्‌ एह।तत्यतावदभिव्यज्ञके शक्यमनुमानम्‌ , न पुनरसु शब्दमसुं 
नेति असंस्पशादमिन्यज्ञकानाम्‌। ओत्रस्याऽभिभ्यक्तिने काये विराषनिष्ठा, किन्तु 
स्वरूपमाच्रेणेव ; ततश्च सस्छृत श्रोत्र स्वेशब्दान्‌ श्णुयादिति। 


यथोक्तम्‌- 
(२) सङ्कषय सस्कृत श्रात्र सवशब्दान्‌ प्रकाद्ययेत्‌ । 
घरायोस्मीखितं चक्षुः परं न हि न बुध्यतेःः॥ इनि ॥ 
अयम मवतां मीमांसकानां राद्धान्तः, यदुत श्रो्नसस्कार इति । 
ख चाऽयमनुमानविरोधीव्युक्तम्‌ । यदीश्द्रियमभिभ्यक्तं तस्स्वानेव विषयान्‌ 
विषयप्रास्ताबर गृह्णीयात्‌ यथोन्मीखितं चक्षुः । तज यदि भ्रोज्रमभिग्यस्येतै 
सयोग विभागेः, ततः खवेशब्द्‌परभ्धिः प्रक्षज्येत ; न चाऽसावस्ति । 
स्मादसत्यामभमिव्यक्तो कृतिरेव दाब्दस्याऽवशिष्यत इति किमन्न तद्ध. 


ण कारेष्याति { नतदु्रहुणङप नामनव्यञ्जकतस्वकद्पना ठछभ्यत शत 


=<> =-= ^~ 1.१ --- ~~~ -~ ~= म ज ज न 1 


१. सस्पशारिति कं पु दको, वा अ, १.१ा. १.अ. ६. श्लो. ६ 


२०४ बृहती [अ.१.१-१.्‌ ,१३. 


प्रिद्धानुपानबाधनमयुक्तम्‌ । प्रसिद्धमत्यक्षवाधनमप्ययुक्तमेव । स- 
परत्यभिक्ग च परत्यक्षपासनि सामान्यादिषु च स्थितम्‌ | (१)उमयो- 
रबाध्यलखे सति कस्यचिदयेस्याऽिद्धेरेकस्य ब्राधनम्‌ ; अनुमानात्‌ 
भत्यक्षं बकाय इति नेयापिकाः । ता 
नु च परध्यक्तं च्रमभाक्‌ \ अनुषानेऽपि च्ान्तिरविः 
शिष्टा । न त्रमः--अनुमानेऽपि श्रान्तिनाऽस्तीति ; किन्त्व 
मेदाग्रहणात्तद्बु द्विरत स्मिन्नपि भवनि । सम्भावितश्चममिति 
भर्यक्षमेव दुषैं मन्यमहे । अनयैव मकटिताभकटितश्रपकारणत 
योक्तं न्ययविद्धिः “भवति वै पत्यक्षादप्यनुमानं बटीयः" 
इति । किं निन्गातकारणदुषतेवाऽत्रोपन्यस्ता ! फं जातम्‌, 


परमत्र तदश्रहणमेव अमः, ञ्वारादिषत्‌ , न पुनः प्रसिद्धाचुमानवाधने 
युक्तम्‌ । सत्य प्रसिद्धानुमानवाधनमयुक्तम्‌ › प्रसिद्धप्रत्यक्षबाधनमप्ययुक्तमेव । नच्च च 
प्रत्यभिज्ञा न प्रत्यक्षतया सिध्यति, अनिन्द्रियजत्वात्‌; इन्द्रिय हि सन्नि 
शित पव विष्ये ज्ञानं जनवति ; प्रत्यासिक्या च देशानतरकालान्तरा 
वस्थार्तरविदिष्टवस्तुश्रहणम्‌ , न पुन. सन्निहितदेशाकालतया वतेमा 
नावस्थायोगितया वा; अत इन्द्रियेणाऽथसयनुभूतवतः पश्चादिदमिन्द्रिय 
विज्ानजन्य विकर्पमाजसुपपद्यत इत्या राङःकयाऽऽह-सम्र्यभिज्ञ च प्रत्यक्ष. 
मात्मनि घामान्यादिषु च स्थितम्‌ । यद्ष्येतदिण्द्रियमेक न छक्चायेतुमलम्‌ , 
तथाऽपि पृवौचुमभवभावितभावनानुभाषेन जनयिभ्यत इति नाऽचुपपन्न 
किञ्चित्‌ । एक ग्रन्थेनाऽऽह-उभयोर बाध्यत्वे सति कस्यचिदथेस्याऽसिद्धे. 
कायेस्याऽभिग्यङ्गचस्य चाऽसिद्धेरेकस्य बाधनं युक्तम्‌ › तत्न &पि अनुमानात्‌ 
प्रत्यक्ष बरीय इति नयायिकाः । तेन पत्यामेज्ञाबखना ऽमव्यञ्जकववम्यायचमान 


अच्यत शरत । | वि 
नु च प्रत्यक्ष अ्रमभाक । अतः कथ बछीय दति । अनुमानेऽपि 


भ्रन्तिरविशिष्टा । अनचुमानिऽपि भ्रान्तिविदश्योषप्राहू-न त्रूम. अनुमाने ्ान्तिनऽ 
स्वति ; किन्त्वत्र भेदाग्रहणात्तद्‌ुद्धिरतस्मिन्नपि भवति । ञ्वाखादिवादेते । खभा 
वितश्चममिति पत्यक्चमेव दुबेखमिति मन्यामहे । अनयैव प्रक्रटिनाध्रकटितम्रम 
क्ारणतयोक्त न्यायविद्धि - “भवति वै प्रत्यक्षादप्यनुमानं बरीय. इति । इदानी 
राद्धान्तच्छायया पृच्छाते-- निज्ञातकारणदुष्टतवाऽत्रोषन्यस्ता " [निज्ञाता 


१, उभयोबाध्यत्वे इति क पु 


राब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋज्चविमखो पेता । २०५ 


यद्चपन्यस्ता { ननु च वरिपयैयाभावाव्‌ नैवाऽस्ितयोपन्यसितुं 
श्वयते । किं विपयंय एव मिथ्यात्वे हेतुः १ कार णदोषोऽप्यस- 
माचा नहेतुतयापन्यस्त एव । 

ननु च कारणदोषः प्रयत्रेनोपरुभ्यमानतयांक्तः । को. 
ऽयं प्रयत्रो नाप, योऽप्तावन्न नाऽस्तीप्युच्यते ! अयमेष।- 
ऽसौ भवन्रः--अन्यज्न विपयैयात्‌ कारणगदोषं विज्नाय तद्धा 
वभावितयैव ^एतत्कृतोऽयं विपयंयः' इति तमन्यत्र विजानाति; 
ज्ञ ति च तस्मिन्‌ असत्यपि विपयेये "श्रान्तमिदस्‌” इत्यध्यवस्यति । 
किमत्ैषमूतपस्ति १ बाढमस्ति मेदाग्रणम्‌ ; मेदाग्रहणानिवन्धन एष 
क्तिकादिषु रजतश्रपः। एवमत्राऽपि मेद ग्रहणनिबन्धन एष उवा 


चाऽसौ कारणदुषता चेति । पृवेपक्ष्याद- फं जातं यदुपन्यस्ता १ 
यज्ञातं तदा ऽऽह ~ननु च विपथेयाभावाननैवाऽस्तितयोपन्यधितुं शक्यते । न ह 
साक्षात मेदज्ञान शब्दे विद्यते, येन विपयेयो मवेत्‌ । पृषेपरश्च 
पुच्छति --कं विपयंय एव मिथ्याते हेतुः १ पकश्रन्थेनाऽऽ्द-धावला 
कारणदोषोऽप्यसमीचौनहेवुतयोपन्यस्त एव । तेन विपयंयाभविऽपि कारणदोषा- 
न्मिथ्यात्व भवति । 

नु च कारणदोष प्रयत्नेनोपरभ्यमानतयोक्तः । पूवेपक््याह--कोऽयं प्रय 
त्नो नाम, योऽसावत्र नाऽस्तीस्युच्यते १ अयमवा।ऽसौ प्रयत्न ---अन्यत्र विपर्यया. 
त्कारणदेोषं विज्ञाय तद्धावभावितयेव “एतव्ृतोऽय विपयेयः' इति तमन्यत्र विजानाति 
्षाते च तदिमिन्नसत्यपि विपयेये ्रान्तमिदम्‌" इत्यध्यवस्यति । किमत्रेवभूतमस्ति ? इ 
त्येकश्रन्थः । बाधकश्रत्यये हि जति मिथ्याभवेऽवगते सति कि निबन्ध. 
निदं मिथ्यात्वमिति जिश्ासमानः का।रणकोषतद्धावभावितया तस्यव 
तन्न कारणतां निश्चिनोति $ निभश्धिते च तस्मिन्‌ यत्राऽपि बाधक्षप्रस्ययो 
नाऽस्ति, तज्राऽपि मिथ्यात्वहेतुकारणदयोषज्ञानेन मिथ्यत्वमध्यवस्यति ; 
तदेवविधं किमन्राऽस्ति ? याचता नाऽस्त्येव, बाधकस्य कदा चिदप्यदशे- 
नादिति । पूवं पक्ष्थाद-बाढमति शयेन ऽस्ति मेदाग्रहणम्‌ ; मदाग्रहणनिबन्ध 
न एव शयुक्तिकादिष रजतघ्रमः; एवमत्रापि भदाभ्रहणनिबन्धन एव उवालादिष्निव तदू्रमः। 
शुक्तिकारजतादिषु लान्ञाद्वाघकोदये सति मेदान्रहणस्व मिथ्यात्वहतु- 
भाव.ऽवगते शब्दे बाधकाभावेऽपि मेद्‌ाग्रहणनिबन्धनस्तद्कहदा भविः 


२०६ बृहती [ अ,१.१.२१य्‌ ,१३. 


छादिष्विष तद्रुमः । तस्पात्‌ सृष्टरक्तम्‌--शब्द एव तदुग्रहण चरः 
न्तिः इति । यस्य तावद्विपरीताक्रारमर्थे ज्ञानपु्पद्चते कदाचित्‌ ; 
[। [क 0 % (+ 

तस्य युक्तं वक्तुम्‌ (विषयेयामावान्नाऽय श्रमः" इति । यस्य पुनर 

१.९ [8 ¢ ^ ¢ 
ग्रहणनिषन्धन एव विपयेयः, तस्य पुनः का शक्तिवेक्तुमनुमान- 
क क, 9 [९ कि 
विरोधे सति उ्वालादेवेषम्यम्‌ 

^ ¢ [ 
ननु चा$ग्रहणमपि पुनग्रहणादतव्रसीयते । न चाऽत्र करस्य 
क [+ का + (क (५९ 
विदवस्थायां भेदस्य ग्रहणमपि सोगन्धिकस्फटिक योरिव । ज्वाखा- 
दिषु कथम्‌ ! अलुमानाद्धेदाच गतिरिति चेत्‌ , तत्तरयमत्राऽपि । 
तस्पाच्छब्द विषयं सपरत्यमिज्गं परत्यक्षमाश्चापाशमात्रं मीमांसकानाम्‌। 
[५ इ [| | च 
यदप्युक्तमन्येः--तुटयेऽपि संस्कये संस्कारमेदात्‌ काय 

न्यत्वमुपरभ्यत इति, यथा -पण्टूकवसयाक्ताक्षा रज्ञानुरभानिव 
ष्यतीति । तस्मात्‌ युष्र्त शब्द एव तदप्रहण ्रन्तिरिति । पुवेपक्ष्येव।ऽऽह~यस्म 
तावद्धिपरीताकछारमं ज्ञानमुत्पयते कदाचित्‌ , तस्य युक्त वक्तुम्‌ 'विपयेयामावान्राऽये श्रम. 
इति । विपरीतख्यातिपन्ते गृहीतमेव कवल नऽस्तीति ख्यापनीयम्‌ ; 
तन्न विपरी ताकार्परि च्छन्न बस्तुन्यनुमानं न क्रमत इति भ्रत्यक्चान्तरेण 
यदि मिथ्यात्वं स्यात्‌ , स्यादपि । यस्य पुनर्रहणनिबन्धन एव विपयेयः, तस्य 
पुनः का शक्तिवक्तुमनुमानविरोषे सति उवालादिवेषम्यम्‌ १ न हितस्य मते गृही 
तस्य मिथ्यात्वं ख्याप्यते, क त्वग्र्यतमदो गर्यत इत्यचवसेधेनाऽनु- 
मानमुत्पद्यत एव यथा उवालादेष्विति । 

ननु चाश्म्रहणमपि पुन्रेहणादवसीयते । न चाऽत्र कस्याचिद्वस्थायां 
भदष्य ग्रहणमस्ति सोगधिकस्फटिक्योसिवि । उपयगोपधानेन स्फटिकः 
पञ्चरागविरेषात्सोगन्धिकद्धेदन न गृह्यते, उपरागापगमे तुश 
ह्यते ; तथेह नाऽस्ति ; तस्माह्कथ मेदाग्रहणमेतदिति कल्प्यते ? 
पूवेपक्ष्याह-ज्वाखदिषु कथम्‌ १ तज्राऽपि मेदन्रहः प्रत्यक्षेण नास्दीत्यथः । 
अनुमानाद्भदावगतिरिति चेत्‌ , तुस्यमत्राचुमानानामिच्युक्तम्‌ । उपसखहरति- 
तस्माच्छम्दविषय सखम्रत्यभिज्ञ प्रत्यक्षमाश्चपादामात मौ माद्चकानामिति । 

यदध्युक्तमन्ये.--तुस्थेऽपि सस्कायँ सस्कारदभेदात्‌ कार्यान्यव्वसुपरभ्यत $पि 
यथा मण्डूरुवखयाक्ताक्षा वशानुरागनिव पदयन्तीति । अननेदमुक्तम्‌--यद्यप्येकमेव 
भ्राज संस्कारम्‌; तथाऽपि सस्क'रभेदात्‌ कदाचित्किञ्चिदेव शन्द्‌ वि 


रब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋजावेमरोपेता | २०७ 


परयन्ति इति, तदिदमाकाश्विजम्मितम्‌ ; मस्करो हिना- 
प स भवति, यः स्वक्राये शक्तेयुपजनयति ; न चेदि 
ल्दियस्य कायम्‌ , यदिदमयथायग्रहणम्‌ ; अग्रहगनिषन्धन 
मेव तदिति भरतिषादितम्‌ । तस्मादमेदेऽपि संस्कायंस्य संस्कारा 
न्यत्वेन कार्यान्यतवं ज्ञापके न विग्रत इत्यन्यत्‌ किञिदुपदवेनी. 
यम्‌ । यच्च-खह्गदपंणादिष्वन्यथाऽभिव्यस्यते पुखभिति, किरुक्तं 
भवति !{ प्राह्चऽयमुपरागो दष्टः $ युक्तश्च, अभिव्यञ्जकस्याऽपि वि. 
षयापत्तेः $ इह पुनः श्रोत्रमग्राह्यम्‌ , सयोगविभाग।वपि । अत इद 
मप्याकाशविजुम्मितमेव । तस्माद्‌ शब्दो नियः इति श्रद्धयैव 
पतिपत्तव्यम्‌ , शब्दात्पकत्वाद्रेदस्य वेदनिन्दा भ! भूदिति । पठितं 
च धमेश्ाख्चकारः-“"स साधुभिबेदिष्कायोा नास्तिक) बेद्निन्दकः"” 


परयप्रक्ि ्रहीष्यति ; यथेकमेव चश्चुमण्डूकवसाञ्जनलक्षणसंस्कार भेदात्‌ 
किञ्चिदेव रूप गृह्णातीति । दुषयाति--तदप्यशपारविजुम्मितम्‌ ; संस्कारो हि 
नाभ स भवति, य स्वकार्ये राक्तिमुपजनयति ; न चेतदिन्द्ियश्य कायैम्‌ , यदिदमय 

थाथग्रहणम्‌ ; अग्रहणमेव तदिति प्रतिपादितम्‌ । न मण्ड्कव साञ्जन नेजसस्कारः, 
किन्तु शक्तिप्रातिबन्धकमेव ; अन दव वश्ाकारस्याऽपतीतिः, उरगाका- 
रस्य स्मरणमिति स््तिप्रमोषे दर्शितम्‌ । तस्मादमेदेऽपि संरश्रयंस्य संस्का 

रान्यत्वेन का्यान्यघ्व क्वचिदपि ज्ञापके न विश्वत इत्यन्यत्‌ किंचिदुदाहरणमुषदशेनायम्‌ । 
न च तच्छकयते । यच्च खदगदपेणादिष्वन्यथाऽभिग्यज्यते मुखमिति, श्िसुक्त भवति 
आमेष्यञ्जक मदात्‌ क सदेन प्रतीयते, वथा दपेणऽभिव्यञ्जकऽन्यद्रप 
मुखस्य दश्यत, खड्गे चाऽन्यादेति ? इषयत--प्रह्येऽयमुपरगो दष्टः । 
अस्याऽथः-तच्राऽपि न व्यञ्चकमदेन ब्रहणम्‌ ; किन्त्वेकमेव समुखं गद्यते; 
ग्राह्यं त्वाभिष्यञ्जकमभूतद पणाद्यनुरक्तमिति तद्कशनाऽन्यदिव भाति। 
युकतश्चाऽयनुपसगः, असिष्यञ्जक स्यापि विषयत्वात्‌ $ इह पुन. प्रोत्रमभ्रा- 
ह्यम्‌ , येन वदन्ुरागेण प्रतीतिः स्यात्‌; लयोगविभगावम्यग्रद्यौः 
तेन तद्धशेन।+पि मेदपरनीतिनौऽस्िनि | भत इदमप्याशापाश्चविज्ञम्मितमेव । 
तस्माच्छब्द नित्य इति श्रद्धेव ्रमाणशुन्यतया प्रतिषद्धव्यम्‌ । कस्मा 
चछ द्धयेव प्रतिपत्तथयमिस्याशङ्कयाऽऽह--शब्दत्मकलद्विदस्य वेदनिन्दा 
मा भूदिति । शाब्देऽनित्ये शब्दात्मको वदोऽप्यनित्य इत्यङ्गीकरणीयम्‌ । 
अनित्यत्वानिन्द्‌ायां दोषमाहु--पठित च धर्मशाखकरिः-- “स साधुभिवीदिष्का्यो 


२०८ बृहती | ज, १.१ा.१य्‌.१३. 


इति । तस्मादनिदंभथमतेवाऽत्र शरणम्‌ ; न पुनः शब्दनित्यतापृव- 

(१ [| ५५ @ ५, # @ ^~ ^^ © 
कपनपेक्षस्वं शक्यते युक्तितो वक्तुम्‌ । करप्यतां रागादिदिनियु- 
क्त मपरतिहतज्ञानं करुणाविषटचेतस्ं अगवन्तं कञ्चन युनिवरम्‌; 


किनि क्कः 


आश्रीयतां वा सुरुरोदशनम्‌- व्यवहारमात्रमेवेदं बेदत्रयाभिदित 


(क 


पयामः । परह्ञेलोकयात्रासिध्ययं सुप्रतिबन्धमनुपादपमानमिति । 
इदमेव युक्तं मन्यामहे; न दहि इष्टे सम्मवत्यद््टकदस्पना न्याय्या । 


नस्तिको वेदनिन्दकः" इति । यत एव नित्यता शाब्दस्य चक्रतु न शक्यते, 
तस्मादनिदंप्रथमतेवाऽत्र वेद्ग्यवहारे शरणम्‌ ; अपरिभाविततस्वेरपरान्‌ 
व्यवहरतो ष्ट वेदस्व व्यवहारः प्रवस्येते ; तेरप्यपरष्यवह।रद रोनात्‌ 
तरभप्येवमिति अयं प्रथम इति नाऽस्ति, अनादित्वात्‌ संसारस्य । न पुनः 
छब्दनित्यतापृवेकं वेदस्य प्रामाण्येऽनपेक्चत्वं शक्यते युक्तितो वक्तु 

म्‌ । यदि पुनरन्धपरम्परातुटयत्वादनिदप्रथमतया सोको न व्यवहरति 
तर्हिं छोकः कद्म्यतां वा रागादिविनियुकतमाशयदोषरहितं यथादष्(थ- 
वादिनं रागादिविनिमुक्तव्वेऽप्युपदेरासिद्धये करूणािटचनसं रगादि- 
विरहेऽपि करुणया रागादिन्यात्तिरिक्तया परहितवबुख्या स्वाथेनिरपे- 
क्षयाऽविष्टचितचतत्वात्‌ परेभ्य उपदेशस्य दातारमप्रतिहतनज्ञान भगवन्तं 
कञ्चन मुनिवरं घमांतिश्ययसखम्पन्नं घमंबलेनेव।ऽधरतिहतक्षानम्‌ । यथाहुः 
"आपे सिद्धदशन च घमभ्यः+' दति । यावद्धधेवविधः पुरषो खोकेन 
कदिपतः , तावचद्चनभुतद्विदाद्थनिभ्ययपू्क्तो व्यवहारो टोक्स्य न 
सिध्यति । कर्प्यताभित्ति ण्यन्तादृद्धितीया णिच; छाकः कडपयस्त्वया 
वेद्ग्यवहारसलमर्थनवादेना भयुजञ्यतामिति । अथ वेद्‌ाथेस्य सकरपर. 
माणाविषयत्वात्तद्धिधें पुरषं लोकः कल्पयितु न शक्रोति, तदा-आश्रीयतां 
वा सुरगुरोद॑शनम्‌ । खंच्यवहारमेवेदमदषटप्रयोजनरदहित वेदजयाप्िदित. 
मै प्रजि्लोकयात्रालिध्यय स्वकीयां भोजनशयनादिरोकयात्रां सा. 
धथितु सुभ्रतिबन्ध सुप्रयुक्तं डम्भारमकमदुफाल्यमानं पडयाम इति 


यद््--- (~ भ अ [ अ (4 
(१) अभ्रान्न चया वेदपखदण्ड ( पुण्ड ) भस्मगुण्टनम्‌ । 


बुद्धिपोखुषदहीनानां जीविकति इहस्पातिः”- ॥ इति ॥ 
इदमेव सुर गुरोदेशंन युक्त मन्यामहे ; न हि द्ष्े खोकयाज्ाक्तेष्व- 
यत्व सू त्यदश्रकदट्पना न्यास्या ; तन यादृदसुच्यत~यद्यययमप्रमाणमूतः 
पोरुषय पच वेदः, किमेति चर्वाणकार्नां प्रहतां महता प्रयल्लन केढा 
१, इलोकोऽय सखवेसदश्नसद्धदे अ भाणकतवेनोदाहूतो माधवाचायः ॥ 


शब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋज्ुकिभदलोपेला । २०९ 


इष्रश्ाऽयमयेः-यत्‌ प्रज्ञैः जग उपजीष्यन्तं इति । तथा च सि- 
द्मागमवादिनामपि हेतुदश्नाद पराषाण्यम्‌- ^“ पदत्तिनो दानमाच- 
रन्ती?०(१)स्येवमादिषु । कतेव्यो बा सप्रस्यभिह्नस्य प्रत्यक्षस्य शष्दो 
विषथ इति यन्नः । कथं पुनञ्वाखादेरिवाऽनमानाच्छक्यतेऽन्यतवप- 
वगन्तुम्‌ { ननु चाऽतुपानादित्युक्तप्‌ । किं तदनुमानम्‌ ? अनभि 
व्यस्ञक्वेषम्यम्‌ । नन्वभिन्यञ्ञकानामनेकविषया शक्तिद । 
ननु चद पमिव्यञ्जकविषयपनुमानम्‌ ; कथमन्यविषय्मनुमानष- 
न्यविषयस्याऽवच्छित्ो हेतुः ? श्रोत्रस्य धमिन्य्कसंस्कारं निर- 
णद्धि, न पनः शब्द्स्याऽन्यत्वप्रगपयति 


ध्ययनधारणतदथोनुष्ठानटक्षणे व्यवहार इति, तदन्यथासिद्धं कतम्‌; 
ऋञुभ्यो डम्मेन जी विकारामेन प्रयासस्याऽथवस्वात्‌। ष्वाऽयम्थ--यत्‌ प्रहिः 
नडजवे उपजीग्यन्त इति । तथा च सिद्धमागमवादिनामपि हेतुद्शनादप्रामाण्यम्‌ “युपह 
स्तनो दनमाचरन्तीत्येवमदिषु । अस्याऽथः--येऽप्यागमं प्रमाणनमिचख्छस्ति, 
तऽप ` युवहास्तनो दानमाचरन्तीःव्येवमादेषु ऋष्विग्गतखोभलठ 
क्षणहेतुदशेनादप्रामाण्यमाह्ुः ¦ तथा हि--कनचिहत्विज। शोभिष्ठेन 
ध्रदप्रघानो यजमानः कथ्िद्यपहस्तिदानं कारितः; तदशनादेषा 
ग्रातः कृता--दद्या चार्देतुदरेन।(त्‌ द्डयोरपि स्मुत्याचारयोरप्रामा 
ण्यम्‌ ; पवमनत्राऽपि जीविकाोभलक्षणहेतुदशेनादाचारस्य न प्रामा- 
ण्यमिति । अयेवन्नष्टम्‌ , तदा कर्तञ्यो चा सप्रत्यमिक्चप्रत्यक्षस्य राब्को 
विषय इति यल्लः । सप्रति सभाघाताऽऽह-कथं पुनज्तरंखदेरिवाऽनुमानाच्छकयतेऽ 
न्यत्वमवगन्तुम्‌ १ यथा ज्वालयदृरलुमानाद्न्यत्वं शचक्यतेऽच गन्तुम्‌, तथा 
कथ श्राड्दस्याऽन्यत्वं शक्य तेऽवगन्तुम्‌ । आज्षत्ताह- नलु चाऽचुमानादिल्यु- 
तम्‌। समाधाताऽऽह-@ तदनुमानमिति । आश्चप्ताऽऽह-नन्वेभिग्यज्ञकानामनेक- 
विषया शक्तिट्ेति । येऽसिव्यञ्जकास्तेषामनेकविषया शाक्तिः, यथा दीष. 
स्थ; अभिभ्यञ्जको च सयोगविभागौ भवत इति । समाधाताऽऽ६~ननु चद. 
मभिव्यल क्विषयमनुमानम्‌ । अनेकविषयामिभ्यतक्तिसाघकम्‌ । पएकम्मन्ये- 
नाद-कथमन्यवचषयमनुमानमन्यविषयस्य चब्दविषयस्या.ऽन्यत्वस्या- 
ऋच्छत्ता हेतुः { पुनरप्यकब्रन्थनाऽऽह-धरोत्रस्य ह्यभिग्यज्ञकंस्कारं निरुणद्धि । 
पतदनुमान श्रोत्रमारव्यञ्जकन सस्क्रियतः शृत्येतन्निराकरोति। न 
1 


१. स्येवमादिनेति क पु 
२७ चु० ऋण 








२१० वृहती | अ.१.पा.१.स्‌ ,९३ 


सु चोक्तम्‌--न चत्‌ संयागावमायाः प्रात्रस्य रब्दग्रहण 

पर्थं सस्कारमापादयन्ति, शब्दस्यारेपादकाः प्राप्तुः ; उत्पतता 
चाऽन्यतवमू-- इति । कथमन्यपरतिषेधोऽन्यस्योत्पत्तिपवगमयति 
अन्यथा व्यापारानुपपत्तः । न चेत्सस्कारकाः सस्डयुः, कमन्य 
दतः क्ञब्दोत्पचेः १ किं यस्य सस्कारकता नापपद्यतं,) तनात्पाद 
केन भवितव्यम्‌ { न चदुत्वादकः,) नव्यापार एव स्यात्‌ जन्या 
थता च सयागविभागयोरूपरन्धा । सत्यम्‌ ; यदथाः; तत्र भव 
न्तुत्पादकाः संस्कारका वा । परमरततिपरयथेता च सद्धा $ तत्तया- 
यदिष्टं तस्परिकरप्यताम्‌ ‡ विषयान्तरं पुनः सम्बन्धाभावात्‌ कि 


चुन; रङ्दस्याडन्यत्वमवममयत । 
आक्चेप्ताह-- नलु चोक्तम्‌, न चेस्सयोगविभागाः श्रोत्रस्य सस्करारं रब्दभह- 
णसामथ्य॑मादधति शब्दस्यैवोत्पादकाः प्रप्लुयु.; उत्पत्तौ चा ऽ$न्यत्वमिति । यदि 
सयोगविमागाः त्नं न सस्छृयुस्तदा शाब्दोत्पादका प्व भवेयुः; 
उत्पततः चाऽन्यत्वामतिं । समाधाता $<ह-क्थमन्यत्रतिषधवाऽन्यस्या- 
त्पत्तिमवगमयति १ श्रोज्रक्लस्कःरस्य प्रतिदेध कथमन्यस्य रखाब्दस्या 
स्पात्तिरित्य्थः । आक्चेप्ताह--अन्यथा ग्यापारानुपपत्ते. ¦ सस्कारकत्वे 
प्रतिषिद्धे यदि शब्दोत्पादकनत्वं न स्यात्‌; वदा सयोगविभाग- 
योग्या पार पव (१९)नोपपद्यते । एकदेहयाह-न चेत्सस्कारं कुयुः, किम 
न्यदतः शब्डदात्पत्तः कुयुः ए समाध ताऽ ऽह ~क यत्य सस्क।रक्ना नपरपद्यतं 
तेनोत्पादकेन भवितव्यम्‌ १ आश्च्ताह--न चेदुत्पादक., निव्प्रोपार एव स्यात्‌ । 
मवतु निव्यांपार इति चेत्तन्नाऽऽह -अन्या्थैता च सयोगविभागयोरपरन्धा । तेन 
वयापासेऽङ्घीकतव्यः, स च सस्कारकत्वे प्रतिषिद्धे शब्दोत्पात्तविषय 
इति । समाधाताऽऽह-सत्ये यदथा , तत्र भवन्तु.पादका- सस्कारका वः न पुनः 
तदशेत्वाभावत्‌ । किमथेता तद्दि सयोगविभागयोरेत्यज्नाद- 
परप्रतिपत्यता च सिद्धा । परः हाढदं प्रतिपद्यताम्‌-दहत्यतद्‌ थ सयोागवि- 
भागौ वायवीयाचारभ्येते । तज्नाऽनयोरत्पादकसस्कारत्वयोयादेष्ट त. 
त्परिकडष्यताम्‌ ; विषयान्तरे शब्दे पुनः सम्बन्धाभावात्‌ किंमस्पद्‌ 
कदपनाया. न हि छब्दस्य सयोगविभागयोश्च कश्चित्‌ सम्बन्घः; प्राति. 
पत्या सह खयोगतेभागयोः सम्बन्ध इति यावत्‌ । समाघातोपललद 


~ <= कके 


१, नोत्णख्दव इपि. क. पु. 


येज्दनित्यलाधिकरणम्‌ ] ऋजु{8िमलापेदा । २११ 


मास्पद करपनायाः ! तस्पादन्यत्रे इतुतां सयोगविभागयोः 
(१)कथपिव नैयायिका मन्यन्ते १ एवे पन्यन्ते-न चेत्‌ श्रोत्रे का 
मस्ति, बाब्दे कायं प्रतिपद्यामहे । किं कावतल्तादथ्यंम्‌ ! ओष 
इत्युच्यते । सिद्धं तरिं कायं श्रोत्रे ; न संयोगवरिमागाः शब्दार्था 
इति मन्यन्ते चन्द विदः 

ननु च कायदशेनाव्‌ न युक्तं वक्तु शब्दाषिदाम्‌ | कार्य 
दशेनमेव नाऽस्तीति बुवते, शब्दे तद्ग्रहणात्‌ । किं तहिं क्ष. 
न्ति संयोगविभागा ! श्रोत्रसंस्कारमिति वषः! नतु चाऽन्यैः 





रति -तस्मादन्यत्वे हेतुता सयोगविभागयोः कथमिव नैयायिका मन्यन्ते १ आक्च 
काह ~ एव मन्यन्त-न चेच्छरतरे कायंमकिि, शब्दे कारं प्रतिपयामाहे । अस्याऽथ.- 
परप्रतिपस्यथंता तावत्सयोगव्रेमागयो ; किचित्‌ कुर्वतश्च तादथ्यम्‌ , 
नाऽन्यथा; तत्र सवेशब्दोपलब्धिप्रसङ्खन यदा श्रोत्रे कार्य नाऽस्ति, तदा 
शब्दे कायं विज्ञायते; तत्राऽपि नाऽभिव्यक्तिः कार्यम्‌, संयु रुषाणां सन्न 
ऊ एविप्रकृष्ठानामपि युगपच्छब्दापलञ्ध्या पत्तेः । तस्मा दुत्पत्तिरेव शाब्दे 
कायमिनि ; समाधाताऽऽह-रिः का्थतस्तादथ्यम्‌ १ येनैवं ब्रवीषीति । आनि. 
ताऽऽह--ओमिन्युच्यते । समाधाताऽऽह-शैदं तर्दिं कायं श्रोत्रे; न सयोगविभागाः 
राग्दा्थाः--इति मन्यन्ते राब्दविद । शब्दे तद्धह्णान्न शब्दा्थता सयोगवि 
भागयोः । 

आक्षेक्ताऽऽह- ननु च काथदश्चनान्न युक्तं वक्तुं शब्दविदाम्‌ । क्तंयोग 
विभागा. चाब्दाथा न भवन्तीति । यदा हि श्रोत्रे सकटशाब्दोपरन्धि 
प्रसङ्खन सस्कारलक्षण कायं नऽस्ति, तदा पररिलतेष्याच्छन्द पव काय 
विज्ञायत इति कायदशनाच्छब्दाथा एव सयोगविभागा हइत्यथः । समा 
ध्ाताऽऽह~कायेदर्शनमेव नाऽस्तीति बुवते, शब्दे तद्रहणात्‌ । "दाब्दे का वि्ला- 
यत--इत्येतदेव नास्त इति च्चबते शाञ्दविदः। कुतः? शब्दे तद्भह 
णात्‌ "ख पवाय चञ्द्‌ः इति शब्दस्य तल्प्रत्ययात्‌ उत्पत्तिस्तावन्न का 
यम्‌ , उत्पत्तौ सत्यामन्यत्वस्याऽव््यभावित्वात्‌ ; स इति प्रत्ययविसे. 
धात्‌; न च शब्द्‌ ऽभिभ्यक्तिः समवतीति । उभयवादिसमतमाक्षेत्ताद- 
यदि छब्दस्योत्पच्ति न कुवन्ति, क तदि कुवन्ति संयेगविमागा.१ समाधाताऽऽदह- 
प्रात्रधस्कार कवन्तीति ब्रुमः । आक्षेप्ता ऽऽह-ननु चाञन्येमयनोन्मीकनादिभि, 





+» जा + श क१ 


१. कथमिर्तीति क. पु. 


२१२ बृहती [अ.१.१ा.१.्‌ ,१३. 


सेस्कारेमेरक्षण्यमन्न नोपप्चत इस्युक्तम । अनुमानात्‌ कयो. 
भाव्रं मन्यते भवान्‌ $ वयं तु परत्यक्नादुत्पत्ति नेच्छामः} प्रलयक्नानु- 
मानयोश्च प्रत्यक्षं बछीय इति सिद्धम्‌ । ननु चाञ्प्रहमं श्रमहेतुरिः 
त्युक्तं ज्वाङादीनापिव । इह तु तवग्रहणमेषाऽससिद्धम्‌ । तज कथम्‌ । 


कायानुमानात्‌ । इह पृनस्तदच्ाजप न सध्यति§ न चाऽम््षद््‌ 





रिन्द्ियसखस्क।रकैः समानदेशवार्तिसकलरूपादयुपरम्मदतुमेः सदहाऽमाषा 
सयोगयविभागानां श्रोत्रसस्कारकत्वनाऽभ्युपगतानां प्रतितनियतशब्दाप 
लम्भदेत॒तारूपविलक्चणता नोपपद्यत इत्युक्तम्‌ । समाधाताह-जनुमानात्‌ 
कार्याभावं भन्यते मवान्‌; वय तु प्रत्यक्षादुतपर्ति नेच्छाम. › प्रत्यक्ञानुमानयोश्च प्रत्यक्ष 
बलीय इति सिद्धम्‌ । अस्याऽथे,-घ्नोत्र कायै न मवतीच्यभिव्यञ्चकसामान्या 
लुमानात्‌ मवान्‌ मन्यते, श्रोत्रे च कायोमावमनुमानिनाऽवगस्य शब्दे त- 
ददणबाधनीसुत्पछि कल्पयति; वयं तु सप्रत्यभिज्ञात्‌ प्रत्यक्षात्‌ श 
इदस्यैकतां प्रतिपद्यमाना उत्पत्तिमनिच्डुन्त भ्रोच्रसस्कारमयिष्यञ्जक 
सामान्याद्धुमानधसक्तसकलोपङञ्मवाघेन नियलराब्दविप्रय कल्पया 
मः; पत्र च त्वदीय शचन्दोत्पच्यनुमान अयुभानान्तरपूवक्रम्‌ , अस्म 
दीय तु प्रत्यक्षपृ्कं नियतश्चच्दविषयश्चात्रःभिःणक्तिकल्पनम्‌ , भरत्यक्षा- 
चमानयोओ् रीघ्भह्चचतया भत्यक्ष बरीय इति सकरवादिनां ।लद्धम्‌ ; 
अनुमाने तु सम्बन्धग्याप्िप्रहणस्मरणपक्षघमत।ध्यवसानलक्षणा सा- 
म्री बहुतरविलम्बसख्स्पादनीया ; प्रत्यक्षे तु नाऽथोन्तरपरिग्रहसभ्यप 
श्चा काचिदस्ति शची्रतरथचरतायुमानवश्ेनेव वस्तुनिणंय इति-यु 
क्तम्‌ तद्धहणे सति नियततविषयामिन्याक्तजनकत्व सयाोगववेभागयाः 
आक्षेक्ताऽऽह-ननु चाऽअ्रहणं अमदहेतुरिपयुक्त ज्वालदीनामिव । अस्याऽथः-यदि त. 
द्हणमरेषेद सिद्धं स्यात्‌ , तदा तद्वलभान्यनुमान बदछीयो भवेत्‌ ; या 
वता यथा ज्वाङादिषु भिन्नेष्वपि मेद्‌न्रहणमत्रत्तद्धदणं भ्रमः, तथा 
अयमपि तद्भहणभ्चम रवेति कथमतघपूवेकमयुमान बाय इति । समा 
धाताऽऽह~इद त्वप्रहणमेवाऽसिद्धम्‌ । नाऽ भेदाभ्रहणमेतदिति निशितम्‌ ; तेन 
भ्रतीतिबलान्तङ्भह पवायमिति सिद्धमेतत्पूचेकस्याऽयुमानस्य बलीय 
स्तनम्‌ । आशक्षे्ता साम्यापादनाभिप्रायेणाऽऽह-तन्न ज्वाङाद कथमनग्रह 
णसिद्धिरेति । लमाधातोत्तरमाह--कायौचुमानत्‌ । प्रभाक्वेत्ततिरुक्षणात्‌ 
कायान्ञ्वाखादिषु मदाचुमनात्‌ मेदाग्रहणं सिद्धम्‌ ; इद त॒ तदेव कार्यं 
भदानुमानहेतुभूतभदयापि न ल्लिद्धम्‌ । न चाऽसिद्धम्‌ शब्दे मेदाव्रहणसि- 





शब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋजु विमलो षेता । १३ 


सिद्धौ पयाप्ठम्‌ । परत्यक्षं चाऽनपेक्षस्वात्‌ सिद्धम्‌ । अनुमाने वा 
काऽ्येक्षा ! इयमेवाऽपेक्षा-सिद्धेऽनु पाने कायम्‌ , कथं च सत्यमु 
मानमिति $ न पुनरषें पयक्षं तद्भहणापिक्षम्‌ ; प्रत्यक्षदेव हि वद्‌. 
ग्रहणम्‌ । ८ . 
कञ्च मसयांगावेमागां भअव्रायतयान्यतः प्रसिद्धा । इता 
ऽन्यतः १ उक्तम्‌ “दश्षेनस्य पराथेत्वात्‌' इति छाकतः। त 
स्मात्‌ तादर्थ्ये सति यथा सम्भवति तथा कायं कल्पनीयम्‌ । न 


द्धो पयोक्त मवति । प्रत्यक्ष स्वनपश्चस।च खिद्धम्‌ । आश्चे्ताऽऽद ~अवुमने 
वा कापेक्षा १ न काचिदपेक्षेत्यथंः । समाधा ताह-इयमेवपेक्षा--िद्धेऽनुमाने 
कायम्‌ । नाऽन्न पभावुस्यं कायं भत्यक्चसिद्धमस्तीस्नुमानत एव कार्यम. 
वगन्तज्यम्‌ $ अतः सिद्धेऽनुमाने कायं विज्ञेयम्‌ ; कायै च सत्यनुमानम्‌ । 
यदपि तदनुमानम्‌, तदपि लिङ्गापेक्षमिति तस्य कायं लिङ्खं वक्तव्यम्‌ , 
अतः कायं सत्यलुमानेन प्रवर्तितव्यम्‌; अतोऽचुमेयकायापश्त्वात्‌ सपे 

क्षमयुमानम्‌। न च (१)तदनुमेय कायमस्तीति नाऽनुमानात्‌ मेदाग्रहणम्‌ 
असति भेदाश्रहणे तद्भहणमेतद्रिति सिध्यति । न पुनरेव प्रष्यक्ष तदु्हणा- 
पक्षम्‌ । य थाऽसुमान मदाग्रहणावेक्चम्‌ , नैवं प्रत्यक्षं तद्धहणापेक्षम्‌ ; भस्य. 
क्षादेव हि तद्भहण ल्िध्यत्ति। पतदुक्तं मबति--यावाद्ध भदाग्रहणनि 

बन्धनोत्य भ्रम हति प्रत्यक्षमन्यथासिद्ध न क्रियते, न तावत्तद्वखूमा 

व्ययुभानं ननिसोद्‌ घु शक्यते; अनिरुद्ध च वरिमन्‌ रब्दोत्पत्यनुमान 
नाऽऽत्मानं छभते ; तेन भेदग्रहणसापेक्षमनुमानम्‌ , प्रत्यक्ष तु न 
किञ्चिदपेश्चत इति । 

युक्तयन्तरं चाऽऽह -सखयोगविमागो च श्रेत्राथेतयाऽन्यतः प्रसिद्धौ । तेन यद्‌ 

यतया संयोगविभागौ भसिद्धौ तन्नेव सस्कारजनकाविति युक्तम्‌ । 
कुतोऽन्यतः ? श्रोज्ाथतया प्रखिद्धौ । उक्तम्‌ 'दशंनस्य परार्थत्वात्‌” $ति छोक 

त४। दरीनस्योच्चारणस्य परार्थत्वात्‌ परप्रतिपत्यथत्वाच्छ्रोठगनश- 
हद प्रति पस्यथेत्वाचर्होनर्येव कायं न्याय्यम्‌ ; तच्च श्रोतरि काणौक्तम्म 

वात्‌ तदीये श्रोत्रे कायं युक्तम्‌ । तस्मात्‌ ताद्य परभ्रातिपस्यथत्वे सति 
यथा सम्भवति कार्यम्‌, तथा कायं कर्पनीयम्‌ ; तत्र ्रोतयसखभाव 
च्छ्रोज पवेत्युक्तम्‌ ! न पुनः शब्दगतं कायं परिकरप्य शब्दाथेत्वम्‌ ; 
अन्यतः कार्यस्य रखाब्दवर्दिनो+नवगमादिव्युक्तम्‌ शब्दे तदुम्रदणात्‌ 


~~ =+ -~--~ ~~~ 
~~ ~न ~ ~~ ~~ ~~ स 1 


१. तदनुमान इति. क. पु 


२१४ धती ( अ,१.१ा.१स्‌ ,१३. 


कायेतसतापरयम्‌ , अन्यतोऽनवगमादिष्युक्तम्‌ । तस्मान्ना ऽत्र ज्वा 
छादीनामिव प्रपाणमत्ति । तस्मात्‌ (तः परमदशेनभ्‌' हति 
युक्त मनेकान्तिकत्वम्‌ । कथं तरहयकतविषयेवाऽभिनच्याक्तेः शक्यते 
वक्तुम्‌ ? कायंदशेनात्‌ युक्ता अदस्य कस्पना ‡ अतो दृष्टस्य तद्‌ 
ग्रहणस्य नाऽपहवो न्याय्यः । कार्यान्तरदशंनात्त॒ कारणान्यल्व क- 
सपना न्याय्येवेति । 

'(इप्रतयोः सयोगविभागयोः” इति कांत सयोगविमा 
गाचभिम्रेतो ! ताखादीनामिति ब्रूमः । हुत एतत ! उपरतयोरिति 
श्रवणात्‌ ‡ वायवीयानासुत्पात्तरुपरतिश्वाऽनुमेया । '"न नूनयुपर- 


इति । समाघातोपसंहरति-तस्मान्नाऽजाऽन्यस्वे उवाकदीनामिव भरमा 
णमसित । प्ररत निगमयति-तस्मात्‌ खतः परमदशनमिति युक्तमनेकान्तिकस्वम्‌ । 
आक्षेप्ताऽऽह~-यदि श्रोते कार्यम्‌ , कथ तदयेकरविषेयेवाऽभिष्यक्ति शक्यते कल्पय. 
तुम्‌ ? अत्यन्ताच्चुपपन्नमेतत्‌--यत्‌ कञ्चिदेव चाष्द गृह्णाति, कञ्चिन्नेति, 
सर्वेषा सन्निहितत्वादिति । समाघत्त-कयैदरोनात्‌ । प्रतिनियतत 
तच्छब्दाभिन्यक्तिटक्षणक्रायेदशेनाद्यक्तमन्यत्राऽदृष्टस्य प्रदिनियतापल 
म्भनसामथ्येस्य कट्पनम्‌ , न पुनदष्टस्य तद्श्रणस्य शब्दवातनाऽपह 
वो न्याय्य इति। नन्वव सति बहवः सयोगविमागा अङ्गांकरणाया 
अभिम्यज्जकाः, अन्यथा कथ प्रतिनियमेनाऽनेक्शब्दोपरम्मः स्यात्‌ 
तदङ्गीकारे च कट्पनागौरवमित्यन्रा ऽऽह ~कायान्तरदशनात्तु कारणान्यत्वकल्पना 
न्याभ्ैवेति 
"'इपरतयोः खयागविभागयो; श्यत इति चेत्‌ , नैतदेवम्‌ ; 

चुनमु परमस्ति सयोगविभागाः, यत उपकभ्यते शब्दः; न हि ते प्रत्य 
क्षा.” इति माष्यमनुभाषितम्‌ । अत्र चोद्यभाध्ये “उपरतयोः संयोगविभा 
गयो, इति को तो सय॑।गविभागवाभेग्रता £ यया रुपस्तयारषपि चशब्द उपलभ्यत 
इति खाचत इत्यर्थः । उच्तरम्‌--ताल्कारनां खयागविभागावाभेप्रेता 
विति ब्रमः । कुत एतत्‌ १ उतच्तरप््-माष्ये “उपरतयोः” इति ्रवणात्‌। 
ननु यद्यप्येच श्रयते, तथाऽपि कमिति वायवीयावपि न प्रतीयेते १ तत्रा 
ऽऽह---वायवःयाना तूत्पत्तिरुपरतिश्वाऽनुमेया । अस्याऽथःन-याद्‌े वायतायामिप्रा 
येणदमुच्यते, तदा तयोः कार्यगम्ययोः काय सत्यु परतिरेव न शक्यते 
वक्तुम्‌ ; ब। क्ते च, ततोऽवगनच्छमः-तास्वादिसयोगति मागाभिप्रायेणे- 


शञ्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋजुष्विमलोपेता। २१५ 


क 


मन्तीति कोडमिप्रायः ? वायवीयन्‌ सयोगविभागान्‌ मनसि 


कृत्वा कावेस्षपधिगम्यत्वादिदमुत्तरम्‌ न हि ते प्रत्यक्षाः" इति 
स्पष्ठाकृतम्‌ । यद्यव पिदानश्धुत्तरग्रन्थो नोपपद्यते "आकाज्ञ- 
विषयत्वात्तस्य, एकत्वाच्चाऽऽकाश्चस्येणति | कथं नोपप्यह ! 
वायवी यान ममिन्यञ्जकतवे कायेपन्न इव ध्यत्न ते, ततरवोपटब्ध्या 
भवितव्यम्‌ इत्येतं नोपपद्यते । अथायममिप्रायः-अमिन्यक्ति 
पक्षे नेव वाय्वाध्निताः शब्दा मवन्ति । किं तहिं! आकाशस्था 
एव । येषां पुनः क्रियन्ते, तेषां वायवीयाः सयोगविभागा अप्रपवा- 


दमुच्यत इति । तेनाऽय चोदयमाष्यार्थः-ताद्वादीनां सयोगविभागावभि- 
व्यञ्जको न भवतः, उपरतयोरपि तयोः शब्दश्रवणादेति । अत्र परहार 
भाष्यम्‌ “न नुनमुपरमन्ति सयोगविमागाः' इति । अन्न कोऽभिप्रायः? 
व।यवीयान्‌ सयोगविभागान्‌ मनसि कत्वा कयसमधिगम्यत्वादिदसुत्तरम्‌ । कायत्म- 
चिगस्या बःयव्ीयाः सयोगविभागाः क्यं सति नोपरता हत्यामप्रायः; 
वायवीयामिध्रायेणेवेदमुत्तरमिव्येनव न हिते प्रत्यक्षाः इत्यनेन मा. 
ष्येण स्पष्टीकृतम्‌ । ताद्वादौनां तु सयोगविमागो प्रव्यक्षवेवेति तद्‌- 
भिप्रयिण नदहिते संयोगविभागः प्रत्यक्षाः इति वचनं नेव घटते; 
अनो वायवीयासिप्रायेणेव परिहारः । आक्षिपति- यदव स्पष्टीरछूतम्‌ , 
इदानीमुत्तरमन्थो नोपपद्यते ““आकाश्विषयत्वात्तस्य, एक्त्वाचाऽऽकारस्ये"ति । कथ नो 

पपद्यते १ वायवीयानामभिन्यज्ञकत्वे कयेपक्ष इव “यत्र ते, ननरेवोपरब्ध्या भवितव्यम्‌" 
इत्येवं नोपपयते । अस्प्राऽयः--माष्ये हि "यष्ट सयोगविभागाः शाब्डमभिः 
उय्रञ्जन्ति, न कुवीरित, तद्‌। आकाशविषयत्वात्तस्येकलत्वाच्चाऽऽकाशस्य य 
पवाऽयमन्न भ्रोच्राकाशः स प्व देशान्तरेष्वपीति सुघ्नस्थेरभिव्यक्तः पा- 
ट छिपुन्रऽप्युपलभ्येतः इत्यनेन प्रन्थेन सयोगविभागानां शब्दाभिभ्यञ्ज- 
कत्वे पकजासिव्यक्तस्य स्वन्नोपटन्धि. स्यादिति चोद्यं कृतम्‌ ; तच्च 
वायवीयानामभिव्यञ्जकत्व नोपपद्यते, तेषां भाप्याभिष्यञ्जकत्वात्‌ । तन 
यत्रैव ते, तज्रेवाऽमिव्यक्तिभैविष्यति । ताल्वादिषकयोगविमागाभिप्रापेण 
त॒ चोद्यमिदमुपपद्यते, तयोर प्राप्यामिष्यञ्जकत्वात्‌ । अआशषेपतेव समाधा 
तुराश्चङ्कुपन्यस्यति--अथाऽयमभिभ्रायः, अभिन्यक्तिपक्े नेव वाव्याश्निताः शब्दा 
भवन्ति । क्रि तद्दि { आकाशस्था एव । तनंकत्वात्‌ क्वेन्नाकाद्रस्य सवेन्नप 

खभ्यत इत्युपप्र्ते चोचयमभिव्यक्तिपक्षे । येषा पुन, 'केयन्ते, तेषां वायवीयाः 


२१६ बृहती | स. १.१ा.१स्‌.१३. 


यिकारणतां प्रतिपद्यन्ते ¦ तदेव सपवायिकरणं भवति । यत्रैष 
कारणम्‌, तत्रेव कार्योपछञ्धिरिति युक्तम्‌ । एवमपि नि 
ति वायवीयसंयोगविमागयोरमिव्पक्तिक।रणत्वे यजरैवा- 
ऽभिव्यञ्जकं॑तत्रेवाञभिव्यक्तिः ; यथा यत्रैव कारणम्‌, त 
त्रैव कायम्‌ । अयेत्तन्मन्यसे-- कार्ये पएतद्युक्तम्‌ , नाऽभिव्यक्ता- 
विति, तदयुक्तम्‌ ; अभिव्यक्तिरपि कायमेव ; अभिन्दं तु 
पूोत्पन्नम्‌ ; अतो यदेशामिष्यक्तिः, तत्रैवोपङन्धिरिति तुख्यसु- 


भयोरपि पक्षयोः । तस्माग्याख्येयोऽय ग्रन्थः । अविकशेषज्ञो देवानां 





संयोगविभागा असमवायिकारणतां प्रतिषयन्ते । यदा चेते असमवायिकास्ण- 
मूताः तदा तदेव वायुद्धभ्यं समवायिकारणं भवति, समवायिकारणप्र- 
व्यासन्न ह्यसमवायिकारणं भवतति, यथा तन्तुषु समवायिकारणभूतेशु 
समवतास्तन्तुखयोगाः परस्य तन्तुसमवेतस्यः, यथाच तन्तुरूपाणि 
तस्तुसमवतपटररूपोत्पत्तो; तेन वायुप्रत्यासन्ना वायवीयाः सयोगवि. 
मागा इति वायुरेव समवायिकारणम्‌ 1 य्न च समवायिकारणम्‌ , ततरे. 
व कार्यापरुष्धिः; यथा यत्र तन्तवस्तन्नैव परोपलन्धिरिति युक्तमिति । 
्दानीमिमामाशङ्ा दूषयति-पवमपि निज्ञाते वायवीयक्लयोगविभाग 
योरसिन्यञ्जकस्व चाद नोपपद्यते । यस्मात्‌ यत्रैवाऽमिन्यज्कम्‌ , तत्रैवाऽभिव्य. 
किः यथा यत्रैव कारणम्‌ , तत्रेव कायमिति । अक्ञतेषु तु वायवीयेषु ताल्वा. 
दिखंयागविभागानाप्राप्यकारित्ते युल्येताऽपि चोद्यम्‌ ; तच्च नाऽस्ति, 
स्पष्टीकतस्वाद्वायवीयाभिप्रायस्य । पुनरपि समाघातुरारङ्ामश्षेते. 
वाह-अथ मन्यसे कायं पवेतद्युक्तम्‌ कारणदेशोपलभ्यत्वम्‌ , ना. 
भिभ्यक्ताविति । दूषयति -तदयुक्तम्‌ ; अभिन्धक्तिरपि कथमेव । ते नाऽभिन्यक्ति- 
रपि कारणदेशेच युक्ता; अभिव्यञ्जक च तस्याः कारणमिति यतरैवाऽमि- 
व्यञ्जकम्‌ , तत्रेवाऽभिव्यक्तिः। यद्यभिभ्यक्तिरपि कायं कस्तर्हि कास्णाभि 
व्यञ्जकयोभद इव्यजाऽऽह~अभिन्यडग्यं तु पुर्वोत्पत्नम्‌। अनिष्य्रकिरसनी खती 
क्रियते; अभिन्यङ्ग्य पृवोत्पत्नम्‌ , तनाऽसिव्यङ्ग्यामिप्रायेणाऽसिष्यञ्ज 
कता; आभिवयक्त्यभिप्रायेण तु कारणतेच । अतो येशाभिव्यक्तिः, तत्रेवोषल 
न्धिरिति तुल्यसुमयोरपि पक्षयोः । आष्षिप्योपल्तंहरति-- तस्मात्‌ व्यद्येयोभ्य 
मन्थ. । समाधनत्ते--अविदषङ्ञे देवानां प्रिय कार्यं॑दहि कारणदेशं भवति । कार. 


शब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] कञज्ुविभलरोपेता । २१७ 


परियः । कराय हि कारणदेश्षं भवति; अक्रार्यं पुनने परपेक्षदेशषम्‌ । 
तस्पादभिन्यक्तिभेवत्वमिन्यज्चकदशा; अमिष्पड्ध तु किमिति तदे 
शम्‌ { अतजन्यत्वाद्‌मिग्यद््रस्य ; तदेशस्य अभिन्यद्यल्रामिपत- 
शन्ददेशस्य चेकस्वादाकाशस्य सर्वग्रहणं पाप्नोति, अङ्तिष्वपि वा 
यवौयसंयागविमागेषु; (?)सवेश्रतरष्येकमाकाशं यतः । सत्य 
यथा भवानाह-यदि शब्दस्याऽभमिन्यज्ञकाः सयोगविमागाः 
स्युः; भोत्रस्य त्वभिग्यञ्जकराः! श्रोत्रस्य च श्रोतृदशचतैव । 

नतु चाऽऽकाशमेव श्रोत्रम्‌ } तच्चा ऽन्यत्राऽप्रीति तुर्यं शब्दाभिभ्य- 
कत्था ! उच्यते-सत्यं स्ेत्राऽऽका।शमकम्‌ ; किन्तु तस्य श्रोत्रभावः 
शरोरेश्च एव, कटठेभिस्सम्बन्धन करणत्वात्‌ ; कतुर्मोगायतनवश्नेन 
वारारदंश एव कठेतवान्न तुदयता । तस्मादृत्पैत्ताविवाऽमिग्यक्ताषपि 





णाघीनसि द्धित्वात्तदभावे तस्याऽमावात्‌ । अकार्यं पुनन परपिक्षदेशम्‌ । यत 
पतर तस्मादभिव्यक्तिभेवत्वभिव्यज्ञक्देशा, कायेभूतत्वात्‌ । अभिष्यज्ञयं पुनः चि. 
मिति तदेशम्‌ १ अतज्जन्यत्वादमिव्य्गयध्य १ तदेशस्य च आभव्यङ्गयत्वाभिष- 
तशज्द्देशम्य चाऽऽकाशस्थेकत्वत्‌ संवैनानदेशावस्थितेरपि श्रहणं 
भवति । ननु यद्प्यभिन्यङ्गथं सवेदेशषु; तथाऽप्यभिष्यक्तेः प्रदेोशिक- 
त्वात्‌ खबेच्रापलन्धिन युज्यते। उच्यत-नाऽभिभ्यञ्जकसमवेतानिभ्यक्तिः 
कं तदहि { अमिन्यङ्गधथसमवायिनीः; अभिष्यङ्ग्य चाऽनवयवश्चोऽभिव्य 
त्तं सवेत्रकरूपामेत युक्त सवत्र प्रहणम्‌ । पव च (तस्मादभिन्याक्े 
भवत्वमिव्यञ्जकदेशा' इत्यम्युपगम्यवादोऽयमिति युक्तमन्नतेष्वपिषा 
यवायेषु सयोगविमगेषु चायम्‌ ; सवेभातृदेशेष्वेकमाकारा यतः, पक 
स्वेन हयाकाशस्याऽकाशविषयः शब्दः सवत्रोपलभ्येतेति(२)यु क्तमेव तशो. 
द्मम्‌ । पारेहरति-यथाऽऽह भवान्‌ तथा स्याद्‌ , यदि शब्दस्याऽभिव्यज्ञकाः सयो 
गावभागाः स्युः; श्रोत्रष्य त्वभिव्यजकाः। सस्कारका ह्यमी। प्रोत्रस्य च धोतृदेशतैव । 
नयु चाऽऽ कराशमेव श्रोत्रम्‌ ; तचाऽन्यन्राऽपि तल्यं चब्दाभिन्यक्त्या । उच्यते- सत्यं 
सवत्राऽऽकाशमेकम्‌ , किन्तु तष्य श्रोत्रभावः श्रतृदेशे एव, कत्तभिस्सम्बन्धेन करणत्वात्‌ ; 
कतुभागायतनवदरेन शरौरदेश एव कतुत्वादिति, न शाब्दामव्यक्तिवुल्यता । उष 
सहरति--तस्मदुत्पत्ताविवाऽभिन्यक्तावपि न स्वरुपर्ग्िः । नैतदेवम्‌ अप्रा्तश्दु- 





कष ऋ, क 


१. सरव श्रोतरप्रदेशेष्विति, क, पु २. युक्तमेतच्चोद्यमिति. क, पुर 
२८ चु ऋण 


९१८ च दतीं | अ, १.प*१.स्‌ *९३ 


न सरपकन्धिः । (र१)तरेतदवम्‌; अपाप्ताश्चदुषककुवेन्ति, 
सिकूष्टविपकरष्टदे का स्थितो युग पच्छञ्दसुपल मेषाताम्‌, 
इति । नयु भ्रोत्रसस्कारपक्षं दूरस्थितं ्रत्र न संस्क्रियत 
इति वदता प्रापिरेव सस्कार इव्युक्तम्‌; असत्यां च भाप्ना 
(२)द्‌रसन्नि्कषटव्यपदेश्च एव न घटते । किमिदम्‌ अपराप्तशच 
दुपकुबेन्ती'ति ! अपराप्वाशङ्कव नाऽस्ति, (३)दूरे स 
त्याः" -- इत्यभिधानात्‌ । तस्मान्न विद्मः कथमिदं भाष्यपाया 


तम्‌ ? एवमिदपायतम्‌-त्रात्रसस्कारपप्त सवेगतत्वाच्छब्दस्य यवि. 


ति कायंगम्यः सस्कारः, तावति युगपदुग्रहण प्राप्राति । काऽ 
[यः ? ननुच चायवायाः सयागविमागाः नेवाऽपराप्य श्राति सस्कतु 


क्षपाः। च ह सयामाचममः सयमात्रसार्मान्तरमारभ्यत इतश्च 
व 


पकुषैन्ति, सन्निकृषटविप्रकषदशस्थितौ युगपच्छब्दमुपकमयाताम्‌" इति भाभ्यमनुभा 
वितमश्चेप्तुम्‌; आक्षिपत-नवु ननोत्रसरकरपन्ति (दृरास्थत चत्र न सस्करियत 
इति वदता प्रप्निरेव संस्कार इत्युक्तम्‌ । कथ पुनः दुरास्थतन सस्क्रियत शत 
वदता प्रतिरव संस्कार इत्युक्तं भवति १ तज्राऽह -असर्यां च पर दूरसनि- 
हष्टभ्यपदेश्च एव न घटते । "इद्‌ दुर श्राम्‌ हाते ध्यपदशः सान्रङृषश्चत्रा 
पेक्चया मवति; सल्ञिृष्टता च प्राप्तस्य मवत, नाऽध्रा्तस्यः; अतः वरात 
रेव सस्काराभिघानाव्‌ (अप्राक्तश्चदुपङ्कषन्ता त्यनेन श्रन्थन [कामद्‌ 


मुक्तम्‌ ? अत्राऽपराप्ताशङ्कुव नाऽस्ति, “दूर्‌ सत्या *» इत्यभिधानात्‌ । “दुरे सत्य); 
कण चाष्कुट्या अयुपकारकाः* इति प्रन्थन दुरस्थन खास्क्रयत इति 
प्रतिपादितम्‌ । तस्मान्न विद्यः कथमिद भाष्यमायातमिति । खपराधत्ते--एवमिं 
द्मायातम्‌--भरोत्रस्छारपक्षे सर्वेगततवात्‌ शब्दस्य यावति का्यगम्यः; सस्कारः+ तावति 
युगपदप्रहणम्‌ । यावति भूभागे चछब्दापर्ञ्म.) तावति युगपद्बापकरस्मः 
ध्रोत्रसस्कारपश्च स्यात्‌, शब्दस्य सवेगतत्वात्‌ । याद्‌ इह याचच्छब्द्‌ 
च प्रदेशिकः, तदा क्रमेण सङ्गच्छमानः श्चात्रणाऽप क्रमणवापटञ्यतः 

ख्गतत्वातच्वसौ युगपत्सवनरेवाऽस्ताति युगपदेवापरान्यः स्यात्‌ । कऽ 
भिप्रायः १ पकश्रन्थेनाऽऽह- ननु च वायवीया. खयागविभायाः नवाऽत्राप्य त्रि चस्क 
तु क्षमाः । प्रात्तश्च क्रमणव; तेन क्रमेणापङान्चभवात । उत्तरमाह 
न हि सयोगविभगिः सयोगविभागान्तरमारभ्यत इति शक्यते वक्तुम्‌ उमयघ्रसङ्गाव्‌ । 

१. शषा. भा. २०.१. २, दूरसननिह्ृ्टन्यपदेशो न घटत इति. क पु, 

३. रा, मार १९.२९. 


ञ्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ं ] ऋजुविमलोपेता । २१९ 


कंते वक्तुम्‌, उभमयप्रसङ्गात्‌; न दचेकसिमन्‌ कायें कारणद्रयक- 
सपना घटते; कायं हि कारगपवगमयति, न पुनः कायोन्तरमपि । 
तस्मा दुत्प्तिपक्ष एवेतदुपपधते--याषद्रेगं संयोगविभागा; काय. 
पारभस्त इति, न पुनरमिन्याक्तेपक्षेऽपि । नतु कायपक्षेऽपि का- 
योन्तरकदपना नेर धरते । सत्थं न परटते; कायान्तरो पर भ्धस्तु 
पत्येव, दूरस्थप्तपीपस्येः क्रमेणोपरभ्पेः । 





अस्याऽथैः-यदि संयोगविभागेः संयोगविभागान्तरं जन्येत, 
तदा प्राप्य थोत्रसंस्कारकत्व सयोगविभागानां स्यात्‌; न च 
सयोगविभागास्यां संयोगविभागान्तर जन्यते । कस्मान्न ज. 
न्यत हत्यज्ाऽऽह--उभयप्रसङ्गत्‌ । स्वयमसिष्यञ्जकत्वमभिग्यञ्जका- 
र्तरज्ञनकता चव्युभयमेकस्य प्रखल्येत; तस्मादेक पव सयोगं 
मगाः श्रोत्राणि नानादे चव तीनि सस्कुवेन्ति ; तेनाऽऽपाचेदमुच्यते अ. 
प्राप्ताश्च दु पङ्कवेन्ति सन्निकृष्टविप्रक्षदेशास्थितो युगपच्छब्दमुपकमेवः- 
ताम्‌! इति । मवतुभयगप्रलङ्कः, को दोष इत्यत्रा ऽऽह-न हयकस्मिन्‌ काथं कार 
णद्रयकल्पना घटते । एकस्मिन मित्यक्त्याख्ये कायंऽतेककारणकल्पन। सयो 
गविभागास्तावत्कारणम्‌, पुनश्च तज्जनितान्यपि स्षयोगविमागान्तराणनि 
कारणमिव्युभयभ्रसङ्गेन कारण यकल्पनःा; सा चायुक्ता । कुतः? तत्र! ऽऽह ~ 
कार्यं दि कारणमवगमयत्ति, न पुनः कायान्तरमपि । शब्दामिग्यकिलक्षणं हि 
कायं कारणमेव कल्पयति संयोगविमागटक्षणम्‌; न पुनः संयोगि. 
मागयोरपरं संयोगविभागरक्षणं कायान्तरमपि, (र)पुरभूतेभ्य पव खं 
योगविभागेभ्यस्तस्य कायेस्योचितत्वात्‌ । तस्मादुत्पत्तिपक्ष एवैतदुपपदते-~- 
यावद्रेग संयोगविभागः कायेमारभन्त कति । न पुनरमिन्यक्तिपक्षेऽपि । अस्याऽर्थः- 
शष्दोःपत्तिपश्च प्वेतत्‌ सन्िरुष्टविप्रकृष्टानां क्रमेणो परम्भनमुपपद्यते, 
न पुनरभिभ्याक्तिपक्षेऽपि ; यस्मादुत्पत्िपक्ष पव लंयोगविभागा याव- 
दवेगं शब्दखक्चषण कार्यमारभन्ते, तन क्रमेणोत्पवधमानः राढ्दः कऋरमेणोप. 
छभ्यते । ननु च काययेपक्षेऽप्येकस्मास्का्यात्‌ कारणान्तरकल्पना नेव 
क्षरते १ सत्य न घटत । पकन्रन्थेनाऽऽह-कार्यान्त रोपरबन्धिस्तुप्रत्यकषेव, दूरस्थस 
माषस्य. करमेण शब्दोपरग्धे. । तेन का्यौन्तरदश्ैनात्‌ कारणान्तरकद्पना 
त्याश्येति भादः। 








१, मृलकारणभूतेभ्य इति, क, पु. 


२१० बृहती [अ.१.१.१०्‌ ,१३. 


ननु चाऽभिन्यक्तावपिं तस्म । न तुख्थम्‌ ; न 
ह्ममिन्पक्तिरमिव्यकतयन्तरपारमते; कयेस्य तु कायन्तरारम्भे 
न द्विसोधः भवति हपि्षिकं काथ कारणे च न 
पुनरभिग्यक्तिरभिन्यञ्निका चेति । तस्पात्‌ दूरस्यस्तमी- 
पस्थेयुगपदेव शब्दग्रहणम्‌) यावति ग्रहणम्‌ । तस्मात्‌ 


युक्तोऽयपाक्षेपः । उद्धोतस्योदु्योलान्तरापेन्षा --इति बाखिश्च- 





ननु चाऽभिग्यक्तावपि वुल्यम्‌ । अभिव्यकंत्यन्तरदशनादभिष्यञ्च 
कान्वरकद्पनोपपश्नेति । परिहरति --न तुस्यम्‌ ; न द्यमिभ्यक्तिरमिन्य. 
कं.यन्तरम।रभते । कचिदद्श्नात्‌ । कायस्य तु कर्यान्तरारम्मे न कशिद्धिरोधः§ भव- 
ति दह्यपिक्षिक कार्यं कारणं च । मुलखकारणपेक्षया कार्यम्‌ , स्वकीयकार्यापे. 
क्षया कारण च । न पुनरमिन्याक्तिरभिन्यक्िका चेति । अयभ्रथैः --नाङमिन्य. 
कावपि तुद्यम्‌ ; यस्मान्नाऽभिष्यक्तिरनिनव्यक्षत्यन्तरमारभते कचिदष्य 
हत्वात्‌ $ कायं तु कावांन्तरमारभते एव, लोके प्रायेण दर्चानात्‌ । 
तेन।ऽऽद्याः संयोगविभागः शब्दमारमन्ते; तदारन्धाः राब्दाः शब्दान्त- 
रमारभन्त इति युक्तम्‌; न पुनरभिन्यक्तिःः सत्थामिभ्यकत्यन्तरमारम 
माणा अभिव्यञ्जिका चति कवचिदपि दशम्‌ । तस्मादभिभ्याक्रिपक्च दृरस्थ 
सभोपत्थयुगपरेव शन्दहणम्‌ । अग्राप्याऽपि सयोगविभागानां कियत्यपि प्रद्‌ 
च श्रोजरसस्कारकत्वात्‌ सस्कारस्य च कायगम्यत्वात्‌ यदि परमत्यन्तः 
इवीायत्ति देशे भोत्रसंस्कारो न, मा भून्नाम; यावति तु सस्कारः ताव 
ति युगपदेव स्यात्‌ । तस्माद्य क्तोऽयमाक्षपः--भप्राक्चाश्चदु पकुकैन्तीति । 
नदु चाऽभिष्यक्तिपक्षेऽपि क्रमेणाऽभिपक्तिमेदिष्यति । अभिभ्यक्तः स एव 
शष्दोऽमिन्यञ्जको भवतु । भवति चाऽभिव्यक्तस्याऽमिग्यञ्जकता यथा 
आलोकस्य सौरादेना यनेस्तेज) वेयवेबहिर्विल्ारिभिरभिभ्यक्तस्य धरा 
यसिभ्यञ्कतेत्यत्राऽऽह -उदूयोतप्याऽध्युदू्योतनान्तरपेक्षेति बालिलिभाषितमेतत्‌ । 
अनेन शष्टन्ताक्िद्धिरुक्ता) न द्याखोकस्याऽऽखोक्रान्त रपेश्चायां प्रमाणम 
सिति । यत्पुननोयनरदिमस वेश्चत्वम्‌ , तदुपलन्धो, नाऽभिभ्यक्तौ; उपल. 
व्धियोग्यतापादन ह्यमिव्यक्तिः; तदुत्तरकाले चोपरुन्धिः । घटादयो 
हि स्वरूपतो नोपरन्धयोग्याः, सतामप्यालोक विरहे विस्फारितखो 
चनेरप्यद्‌ द्ौनात्‌ } आखकस्त्वविकङन्यापृनेन्दियस्याऽऽसन्ः खन्नुपल 
ष्विगोचर पवेति । तदुक्तम्‌- 


शब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋज्ुविमलोपेता । ९२१ 


भावषेतमतत्‌ । तस्माद्रायवायाः सयागचिभागाः शाब्द पारमन्ताम्‌ । 
अ।दटुक्या बा भवतु रद्ध(न्तः-(१) 'सयागाद्विभागाच्छब्दाच्च शब्द 
निष्पाते" इति । किमन्राऽनुक्तस्य प्रद्श्चनम्‌ { अत्राऽपि मे श्रवणं 
विद्यत इति कांऽयपाभेमानः { (र्‌)नाऽवममिमानः; कस्यचिदज्ञस्य- 
ना ऽय राद्धन्ति भगवता मष्यकारणापन्यस्तो नैरस्तश्चेति मधति 
मतिः; तद्पनोदनायेदमुषन्यस्तम्‌ । बायुशब्दोपन्यासेनैवाऽयञ्चुप 


(३)५“अग्न्याद्यो घटादीनां प्रसिद्धा ये भ्रक्राशकाः 
न ते प्रकाद्यङूपा हि प्रकाशस्याऽनपेक्षणात्‌,,॥ इति ॥ 

पवम सिद्धे द ्टान्ते पराछृतमिदम्‌-अमिष्यक्तः शाब्द एव पुनर 
भिव्यञ्जको भवत्विति । उपस्तहरति--तस्माद्(यवीयाः दयोगविभागाः शम्द्‌- 
मारभन्ताम्‌ । ख च वाय्वाश्चितः शाब्दः श्रोत्रे खयुक्तस्मवायलक्षणेन से 
म्बन्धनापरूम्यताम्‌ 5 वायुश्च यावद्ेग गत्वा श्रोन्राकाद्चेन क्रमेण सयु 
यताम । यदा अषद्ृक्या वेंक्ञाषक्ोयो भवतु राद्धान्तः “लयोगाद 
मागाच्छब्दाच्च शब्दनिष्पत्तिः' इत्ये तत्सुत्रोक्तः । अत्र चर्यं तेषां प्रक्रि 
या--अआद्यशब्दः संशंगादुत्पद्यते । यथा मेशदण्डसयोगानुगृदीताद्ध- 
र{गगनसलयोगादाक्राशे शब्द उपजायते, सल उपज्ञातः दशाब्दान्तरमार 
भते, साऽप्यपरमिति वीचीनिचयखश्चरणक्रमेण कणेशाष्कुरखीमध्याका 
शदेशे धमाघमापगृददीति ध्रोत्रमाचमापन्ने ससुपज्ातः खमवायलक्षनन 
सन्निकर्षेण गह्यते । पव विभागाद्‌चयः शब्द्‌ उपजायते । यथा वरद्‌. 
खविभागानुग्रदाताद्वश्दलाकाशविमागादाकाशचे राञ्द उपजायते, सो 
$प्यपरमारभने, सोऽप्यपरमिति पृैवद्योज्यम्‌। अत्र चाऽऽ्यः शाब्दः का 
यविसेधी; अन्त्यः क।रणविरोघी; मध्ये भवास्तु कायकारणेमयति 
रोधेन इति ज्ञेयम्‌ । अत्र चोदयति--किमत्र वैरोषिकराद्धान्तस्य म; 
ध्र कारेणाऽनुक्तस्य प्रदरोनात्‌ ? यदि परं वेशचेषिकमतेऽपि परिचयो ति 
यत हत्ये ताचन्मात्रं ख्यापयितुमिदमुपन्यस्तम्‌, तच्चेदमकिञ्चित्करम्‌; 
तद्‌ाह-अच्राऽपि मे प्रवणं विद्यत इति कोऽयमभिमानः १ नाऽयभभिमानः, कस्य 
चिहवक्षस्य भवति मतिः-नाभ्यं वेशेषिकीयों रद्धान्तो भगवता माध्य 
कारणोपन्यस्तो निरस्तो वेन्येषरूपा; तदपनोदनयिदमुपन्यस्तम्‌ । वाशब्दो 

नि 

१, वेश.सू २.२ ३१ २. नाङयमभिमान इति नाऽस्ति, क. पु. 


= 


३, श्छा वा, प, २८८. रलो. ६५, 


+ 





२२२ वहती [ अ,१.१ा.१्‌ ,१३. 


न्यस्नो निरस्तश्च, तुखयक।रणगत्वादुपन्यासस्य (२)निरासस्पच। 
तस्मादभिव्पाक्तेकार्यपक्षयोरन्यथालमदशेनार्थोऽयं ग्रन्थः-अप्रापाः 
श्चदुपङकवन्ताति । 

(२)“.तरैतदेवम्‌ ; अभिघातेन हि परिता वायतः 
स्तिषितानि वाय्वन्तराणे प्रतिवाधमानाः सवतोदि 
क्का सयोगविमागाचुहपादयन्तो यावद्वेगमनिपति- 
छन्त” इति । ननु तदेषेदब्युत्पादकस्वमुक्तम्‌} पमरतिङ्गति चा 
ऽभिन्यञ्जकसं सयागविमागानाम्र्‌ । तस्मादक्षम्बद्धमेबेदं प्रति. 
धाति ।- किमिति भोः { उक्तमितीति । अनभिग्यक्तेन्ना 
पन्य्िनेवोपन्यक्तो निरस्तववेति । कस्मात्‌ ? तुस्यकारणत्वादुपन्याघस्य निरासस्य च । 
क्रमेण शज्दोपदङन्धिरेबोपन्यासे कारणं तावत्‌ पश्चद्धयेऽपि तुदख्यम्‌, नि- 
ससोऽपि च परत्यमिश्चाबदेन तुर्यः । अत पव च “अनुवातं हूरादप्यु 
पलम्यते शब्दः+ शति वेश्योषिकपश्च पवेद दषणं दत्तवान, अनुवातम्ि 
तपस्य दाञ्दाच्छ्दान्तरारम्भपक्षेऽच्ुपयागित्वात्‌ । बोद्धपक्चेऽपि चा 
प्राप्तश्चन्दहोपरम्माश्नथणादिदम परिहाय दूषणम्‌ । यत प्व वेशेषिकशी 
श्वाकारपक्चयोस्तुद्यता, तस्मादभिन्यक्तिकरायपक्षयारन्यथातवप्रदशनाथ।ऽय भ्रन्थ.- 
"अ पतु कुवन्ति” हते । कायपक्ष क्रमणापलव्चवधटतं, न पुन 
रामेऽपक्तिपत्त -ह्येतावन्मा्नपसेऽय भ्नन्थः; न पुनः कायपक्चेऽपि वा 
यवीय प्क्त्यत्र तात्पर्यम्‌ । वायवीयो वा भवतु, खयोगविभागयोवंति 
नाऽज्राऽनवाऽसिनिवेष्टव्यमिति । 

नैतदेवम्‌ ; अभिघातेन हि प्रेरिता वायव स्तिमितानि वाय्वन्तराणि भरतिबाधमानाः 
सर्व॑तोदिककान्‌ दयोगविभागावु्पादयन्तो यवद्वगमभिभ्रतिष्टन्त इति भाष्यमनुमा- 
बितमक्षेप्तुम्‌ ; आश्चिपात~- ननु तदवदसुत्यादक्तयुक्तम्‌; प्रतिज्ञात चाऽभिन्य 
छञकत्व संयोगविभागानाम्‌ । अस्याऽथः--'आमघातेन हा” तस्यनेनेदसुक्तम्‌- 
करोषठच्चा वायव अन्तराणामवयवानाममिधतिन प्रेरिताः खन्तः स्तिमि 
तानि बाय्वन्तराणि प्रतिबाधमानाः सवेदिष्चु सयोगविमागाचुत्पाद्‌ 
यम्तो थाबद्धेगमभिप्रतिष्ठन्त इवि । तत्र च (अप्राप्ताश्चेदुपकबेन्ति' इ 
व्याक्षेपस्याऽपरिहतत्वा दुत्पादकत्वमवोक्तम्‌; न पुनराभेव्यञ्जकत्व सयो. 
गविमायानाप्‌ । तस्माद सलम्बदडमेवेदमुत्तर परतिभाति । समथोयेता पृ 


क „कि 


छरति -किमित्ति भो ए असम्बद्धम्‌ । आक्षद्वाऽऽह-उकमताति । उत्पादक 
~~~ ~ -~--~ 7 ~~~-~~- 





१, निराकारणस्यति # प, 2. रा.भा. २०. ५. 


क >, क, 


दाडदनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋजुव मलापेता । २२ 


भवान्‌ । कात्राऽनमिव्यक्तिङ्नता ? इयपनाभिव्यक्तिङ्नता; अभिन्य- 
क्ति तिरस्कारापनयः । केन वोक्तम्‌ “न' इति १ स एवाऽपनयोऽ 
पनयान्तर नाऽऽरभत इत्युक्तम्‌ ; सङग्यापारा ह्यपनये मवन्त्यपने. 
तारः, न यावदपनेयमादिलपरमादय इव । सत्यम्‌ ; यथ्चक एवा. 
पनेताऽनेकव्यापारः परिकल्प्येत, स्यादयं दोषः; अत्र पुनवैहवो 
ऽभिव्यञ्जकाः । कथमिदं ज्ञायते ! भवतो वा कायेपन्न कारणव- 
हुतं कथम्‌ ? कायेबहुत्वादिति चेव्‌ , ममाऽप्यमिग्यक्तिबहुत्वादभि्- 


त्वसुक्तमित्यते हेतोरसम्बद्धम्‌ । अत्र चेक इतिशब्दः श्वरूपनिर्दशपरः, 
दितीयस्तु हेत्व्थपरः; "किमिति" इत्यपि हेतुरेव पृष्ठः स एव इतिश्च. 
देन कथितः । समाघाताऽऽह-अनभिव्यक्तिज्ञा भवान्‌ । अस्याऽथः-्योया 
वद्ामिव्यक्तिस्वरूपं जानाति, स कथमप्राप्तानाममिव्यञ्जकतां तयाव ! 
आक्चक्ता ऽऽह ~-काऽत्राऽनभिग्यक्तिन्नता १ समाधाताऽ ऽह -इयमनमिग्यक्तिज्ञता । स 
परवाह -अभिन्यक्ठदिं तिरस्कारापनयः । स्तिमिता वायवसखसरेणुखञ्चरणतूड 
खवधारणलिङ्घाः ्ोज्ने तिरस्छत्याऽवतिष्ठन्त, ते च वेगवताऽभिधातपरोर 
तेन वायुना कोष्ठ्येनाऽपनीयन्ते, यथा पुरोद्कादीनां तिरस्कारका सुदा 
दयः खननादिभिरिति तिरस्कारापनय पएवाऽभिग्यक्तिः। आश्चक्नाह-केन 
वाक्त तिरस्कारापनयान्नाऽभिग्यक्तिभेविष्यतीति, किन्तु स एवाऽपनयोा 
इपनयान्तरं नारभत ह्युक्तम्‌ । यः सक्िहृष्श्रोत्रवतीं तिरस्कारापनयः कृतः, 
स विप्रकृ्टश्चोत्रान्तरगत तिरस्कारापनयं नाऽऽर्मत श्युक्तम्‌ ;भभिन्यक्ति 
रामिञ्यञ्जिका न भवति--हत्यभिधानात्‌। नु मा नामापनयाऽपनय।- 
न्तरमारमताम ; किन्तु य एवापनेता स एवाऽपनयान्तर किमिति ना 
रप्स्यत इत्यत्राऽऽह्‌---सङृद्वथापारा ह्यपनये भवन्त्यपनेतारः, न यावद्पनेयमादैत्यप्र 
मादय इव । येऽपनेतारस्तेऽपनये सकृदेव ञ्याप्नियन्ते. न पुनयांबन्त्य- 
पनेतव्यानि तावतामपनये पुनब्यांप्रियन्ते; तेन सङद्यापारत्वात्तेषां कर 
मोपरुष्धिनं स्यात्‌ । अत एव च क्रमोपलन्धिसिद्धयेऽपनयेनाऽपनया 
नतर जनयितमव्यमिति वाच्यम्‌ , तश्च नाऽस्ति । समर्थयिताऽ$ऽह-सव्यम्‌ $ 
ये एवाऽपनेता अनेकन्यापारः परिकल्प्येत, स्यादयं दोष.; अन्न पुनबंहवोऽभिन्यज्लकाः । 
प्रतिध्ोत्र वायवीयसयोगविमागानां भिन्नत्वात्‌ । क्रमवन्तश्च ते सयोग 
विभागाः, बायोः क्रमेण गमनात्‌ । कथमिदं ज्ञायते १ बहवस्सयोगविभामा 
इति । उत्तरमभ--मवतो वा कायेपक्षे कारणबहुत्व कथम्‌ १ कार्यनहुत्वा 
दिति चेत्‌, ममाऽप्यमिन्यक्तिबहुत्वादभिव्यलकबहुत्वम्‌ , भविष्यति । कथं पुनरभि. 


२२४ बृहती | अ, १.पा.१्‌.१९. 


कबहृतवम्‌ । कथं पुनरमि्य्तिवहुर्वम्‌ { यथेव कायेबहुत्वम्‌ । 
एकतवे पुनव्ष्यापः भत्यक्षस्य बरा यस्मित्युक्तम्‌ । एकल च 
नित्यता नित्यत्वेऽभन्याक्तबहुत्वमच,) न कायबहुत्वमिति 
स्थितिः ॥ १३॥ 


प्रयोगस्य परम्‌ ॥ १४ ॥ 
भरयोगस्येति । स्थिते एतस्मिन्‌ न्याये गोपयादिषत्‌ भरयोग- 
सिद्धिः, भमाणान्तरममितविषयतस्वाछ्टोकिकस्य वाक्यस्य ॥ 





ग्यक्तिबहुत्वम्‌ १ यदि हछाभिष्याक्तबहुत्व सिद्ध स्यात्‌, तद्‌ स्याद्‌(भिव्य 
ञ्जकवबहुत्वम्‌ ; तन्तु कर्थामत्ति प्रदइनः । उत्तरम्‌-यथव कायबहुत्वम्‌ । र्वः 
न्मते सिद्धं कमेणापरब्धेः, तथा ऽस्मन्मत.ऽप्यामेष्याकतबहूत्वम्‌ । कथ 
तद्योभिठपरक्तिबहुत्वनिश्चयस्तवेत्यन्राऽऽह - एके पुनवकष्याम' प्रत्यक्षस्य बरी 
यस््वामिल्युक्तम्‌ । तनेकः शञ्दः, प्रव्याभेक्नानात्‌ । एकते च नित्यता । [नत्य 
त्वे च।(<निष्यञ्जकत्वम्‌, अभिन्यञ्जकत्वे च क्रमेणोपलन्धरामव्याक्तबडु 
त्वपरेव, न कायेबहुत्व्मिति स्थितम्‌ | एनच्वत्र वक्तव्यम्‌--1तरर्क[रक- 
स््तिमितवाय्वपनयस्य तुख्यत्वात्‌ स्वं शब्दाः किमिति न युद्यन्त इति । 
तदिदमयुक्तम्‌; कायेतो एह तिर स्कारापनये कर्प्यमन, बहवस्तं वा 
यचः स्तिमिताः चाज पिघायाऽवतिष्टन्ते, तच्च कास्माश्चद्पनाति कच्चद्व 
काह उपलभ्यते, न सवे इति दशनप्रुरेय कल्पना; तनाऽपनयप- 
नेतृबहुत्वान्न किश्िदनुपपन्न भविष्यति, यद सप्रत्याभक्ष प्रक्ष 
स्थास्यति॥ १२॥ 


प्रयोगस्य परम्‌ ॥ १४ | 


(प्रयोगस्य परम्‌? इति सुज्रमनुभाषते--प्रयोगस्येति । स्थित एतस्मि 

याये श्शब्द करुः इति प्रयोगसिद्धिः गोमयादिवत्‌ , यथा खप्राहार 
कर्ग्यतायाचेव गोमयकतेन्यनोच्यतं लश्चणया, तथा प्रयागकतेव्य 
तायामेव शाब्दकतंञ्यतोच्यते छक्षणया । कथ पुनलक्षणया प्रयोगवणन 
नित्या ऽऽह -प्रमाणान्तरभमितविषयत्वास्लकिकस्य वाक्यस्य । यदेव प्रमाणान्त 
रेण प्रमितम्‌, तदेव प्रत्याययितुं लोको वाक्यं प्रयुङ्क; तत्रचनश. 
दस्य भ्रमाणान्तरेण करण इष्टम्‌ ; प्रयोगस्य करणं दृ्ठामति तत्क 
तैव्यताप्रतिपादनपरमेवेद्‌ वाक्यमिति ज्ञाते तात्पयं क्षणा न्याय्याते। 


शब्दनित्यत्वाषिकरणम्‌ ] ऋजुविमरोपेला । २२९ 


आदित्यवयोगपद्यम्‌ ॥ १५ ॥ 


(१) य्धनदेकस्य सतः इत्यनेकताश्रानितिपापादयति । 
कथं पुनर्िंप्ययाहते श्रान्तिरिति शकपते वक्तुष्र्‌ {१ कारणदोषद्‌- 
दनात्‌ । कस्य कारणस्याऽत्र दुष्टता अ्रगस्यते { विषयस्य ताव- 
चोत्रपथासततर्नेव दुष्टता । भोत्रस्पाऽप्यभिष्यक्तत्वात्‌ नेव । 

अथ तु दुष्टं श्रोत्रमिति करप्यते ; ए तहिं शब्दस्येव ग्रहणं न 
भ्रा्नोति । न च श्ब्दाहतेऽन्यच््ध)तरस्य ग्राह्नमास्त । यदेवं कायपक्े. 
ऽपि कथमनेकतवग्रहणं श्रोत्रम्‌ ! नेव दि तच्छ्ौचम्‌ ; मानसं हि तव्‌ । 

आदित्यवयोगपयम्‌ ॥ १५ ॥ 


““यथेतदेकश्य सत.” इत्यनेकता्नन्तिमापादयति । अनेन नानादेशेषु युगप. 
च्छबगोपरम्मेनाऽनकनाप्रतीनिः चचान्तिरति भाष्याथो.ऽजुभाषितः। 
आ्चिपति- क्थ पुनर्विपवरयाहते अआन्तिरेति शक्यते वक्तुम्‌ १ न छ्य 
विपययनज्ञनपुःपद्यने--नानादहाषु हाऽ नोपलभ्यत इति; अनोबा 
घक्प्रत्ययामावान्‌ कथपिय ्रान्नारति १? समाधिः कारणदोषदश्चनत्‌ । 
कारणदःषदरानादपि भ्रान्तिमेवानि । अन्ता ऽऽह कष्य कारणस्याजऽत्र दु शता. 
ऽवगम्यते १ पएरूग्रन्थनाऽऽह~वष्रयस्य राड्रस्य तावदत्र दुला नाडास्त, 
भ्रोत्रपथासत्तः श्रात्र समवायात्‌ । परोत्र्याऽमिन्यक्ततरात्‌ सरछतस्वान्नव 
दुष्टता ऽस्त । । 

अथ तु दुष्ट श्रोत्रमिति परिकल्प्यते $ एष तिं शब्दस्येव म्रहण न प्रप्नोति । 
कायेकरणशक्तहानग्व दुष्ठन्वम्‌; शब्दव्रदण च भ्रोत्रस्य काय 
म; तत्र यादतद्दुष्रम्‌ ,कथ दाञ्र गह्धायात? (रोअध दृष्तया काया 
न्तरं न करिष्यनान्युख्यते, तच्राऽह--न च शब्दादृत श्रोत्रस्याऽन्यदुम्राह्य- 
म्नि; यत्र दुष्रन्व स्यात्‌ । समथनैक्ररश्यह--ययेवं यदि शब्दरादन्यः 
च्छ्ा्म्य ब्राह्यं नाऽस्ति, नरि कार्थपक्षेऽपि शब्दस्य कथमनेकत्वप्रहणे 
रोत्रम्‌ १ अनक्रदहानम्बन्धस्य'ऽराज्दत्वान्नश्राच्रण नानात्वग्रहणं स्यात्‌। 
आश्षक्षाऽऽह - नव ह तच्छ्रत्रम्‌; नानात्वम्‌ | मानस हि तत्‌ । समाचातेकदे. 


1 1 1" त 





१. शा. भा. २०. १५. 
२. कथं दुष्टतया काय॑न्तरेण करिष्यतील्युच्यत ति. क, पु. 


२९ अु० ० 


९९४ वहती | अ०१.१.१.्‌ ९५ 


पनसा वा किं [5गरहीतमेव बाह्यं वस्तु गृह्यते { किं चाऽजश 
ष्ट्व्यतिरिक्ति बाह्यं वस्वाभिपरेतं भवतः { यदिदं शब्दनानाल्वम्‌। 


क कि 


किंवा शब्दन्यतिरिक्तीमदं शञ्दनानात्वम्‌ {कं शब्द पव, उत 
कब्दादन्यः शब्द धमः { (१)न तावद्य शब्दस्यव धपा मवात,ख्‌ 
पादिष्वपि दरैनाद्‌ ; रूपाचपि हि नानेति गम्यते । नाऽप्ययं 
शाञ्द एव, (नानात्वं चाब्दस्ये"ति व्यतिरेकवशेनात्‌ । तस्माच्च 
विश्षः कस्येन्दियस्य व्यापारः, यस्य दुष्टता करप्येत । क तदहीदं 
नानास्वमग्र्यमेद ! इश्यते तु सवा्ेषु । बुद्धिरूपता च।ऽग्राह्वस्वा- 
बुद्धेः प्ुक्ता । 


इयाह--मनघा वा त श्रेत्रेणागृदीतमेव ब्य वस्तु गृह्य १ यादि भरोज्जणा $ग्रहीत 
मेष शब्डे ननात्वलक्षम बाह्यं वस्तु मनका गह्य, तदा मानसमिदं 
नानात्वं स्यात्‌ 3 नैनदुचनम्‌ , सर्वजाऽगृहीते बाह्य मनसः प्रबुत्यदशो- 
नात्‌ । तस्मान्न मानसमिदं कायेपक्चेऽपि नानात्वम्‌ । अन्नत्ता निराकरो 
तिकि चाऽत्र शब्दव्यतिरेक्त बाह्य वस्त्वभिप्रेत मवत १ यच्छ्ात्रणाऽगुर्हतम 

नका न ब्राह्यनरिनि त्रवीषि। एकरद प्।ह-यदिद शब्दनानात्वम्‌ । तच्छुञ्द्‌- 
उयतिरिक्तं वाद्य वर्त्विव्यथः। (२'आ1क्षप्ता निराकरो नि~ वा शब्दन्यतिरि 
तमिदं शब्दनानत्वम्‌ १ स दव वेकल्पयति--किं शब्द एव, उत रब्दादन्यः 
शञ्दधमं दति । न तावद्य नाड्दधमः राञ्दस्यैव तावद्य धर्मो न भवनि, 
रपादेष््पि दशंनात; रूपाद्यपि हि (नाना इति गद्यते । नाऽप्ययं शब्द एव, नानात्वं 
शब्दस्य" इति व्यतिरेकदशनात्‌ । तस्मान्न विद्यः कस्येन्द्रियस्याऽ्र नानात्वे 
व्यापार , यस्य दुष्टता कदम्यते भवद्धिः ? पकदेदयवाऽऽद--ङ तदं 
नानात्वमग्राह्यमेव १ पृवोक्तेन विकद्पेन तर्हि किं नानात्वमिदमप्राह्यपेव? स 
पवा ऽऽह-ददयते तु सवर्थ । तेन शाब्दस्यैवाऽथ धर्मो मा मुत्‌; इब्दस्या 
न्येषां चौ ऽथानां धर्मों मवेपष्यति । न च रद्यमानमेवेद्‌ बाह्य वस्तुन 
भवति । क्ष तर १ बुद्धि क्पमिति कक्तव्यम्‌; तदाह-बुद्धरूपता वम्र 

हयप्वात्‌ बुद्धेः प्रयुक्ता । यदि हि बुद्धिः प्रत्यक्षा स्यात्‌, तद्‌ स्यादव वु. 
चिरूपमः; न च सा प्रत्यक्षेव्युक्तम ; 


भयम ० 6 नन 


१, अस्येव धर्मस्तावदयं न भवतीति, क, पु, 
२, अक्षप्ताऽऽह-- किमिद शब्दनानात्वमिति, क पु, 


शब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋ जु शरमलोपेला । २२७ 


उच्यते- यद्यस्य ग्राह्य (१)ग्रद्यीते च तस्मिन्‌ श्यान्तरावम- 
रशो नानात्वम्‌ । एवं तर्हि श्रोत्रस्भेव दृष्टवा । दृष्टे च शब्दग्रहणं 
न प्रावि । अतति च शब्दग्रहणे शब्दान्तरावमशेः कुतः ! 
तस्मादवपर्ये दुष्टता करपनीया, न पुनः शब्दग्रहणे । मन- 
सस्तहं दुषएस्वम्‌ । ननु च पनस्तोऽपि नेव दु्न्वं शक्यते बक्तुप्‌ , 
भ्रोत्रग्रणे यथथग्रहणात्‌ ; न हयग्रदीतसम्यगयस्य तदथावपर्शा 
घटने । तस्पाहवा एनां चान्त करपयेष्यन्ति, अविपरययात्‌ द 
कारणतानवधृनेश्च ' अश्रन्ते च चन्त्यमिधनं चरमादपि पापौ. 


अद्चेप्ता समभरथयत-उच्यते-ययस्य ष्यम्‌ , गृहीते च तरिपन्‌ प्राह्यान्तराव- 
मचौ नानाम्‌ । अस्याऽथः-न नानात्व नामाल्यदेव, किन्तु स्वमान 
पवये विलक्षणा अथाः तेषु गृदीतषघु यदिद वेटक्षण्य विग्रुयते तदद्‌ 
नानात्वम्‌ ; तेन गरीतमेव नानात्वम्‌ , वेकश्चण्यरूपत्वात्‌ । वैखष्षण्यया 
गच्च न विखक्षणा भावाः । 1 ताह ? स्वभावत एव । पकदद्ेया 
ह्‌ --यादे नानास्वं ध्रोन्रग्राद्यं कायपक्षे, पव तहिं नियमपकश्चऽपि 
श्राच्रस्येव दुष्रना कल्पनीया । आश्चप्ता दूषयति-दुदे च शब्दप्रहण न्रा 
प्रोचैति । कायशाक्तवेघातक्रत्वाद्‌ दु 2नाया;। सं पवाऽऽह-अषति च शब्द 
प्रदणे शाब्दान्तरावमशं कुतः १ यत एव श्रवणन्द्रियस्याऽ्दुष्टत्वम्‌ । तस्मत्‌ 
अवमश्ैः अवमरदेयत येन तदिमिन्नवमर दुष्टता कल्पनीया, न पुनः 
कब्दप्रदणे ध्रोतरान्द्रये । एकंदेदगेवाऽऽह मनसः तदि दुष्टता क्तु; तन 
शब्दोऽपि गद्यते ; भरोजस्याऽदुश्रत्वात्‌ मनसश्च दुष्टत्वादकत्वानकमद्या 
खद नानात्वावमशां भवति । 

आक्चेक्ठा दुष्रण्राह--ननु च मनसोऽपि नेव दु्तवं शक्यते वक्वुम्‌ । 
भ्नो्रश्राह्य शब्दे यथारथग्रहणात्‌ । यावद्धि किञ्चन गद्यते, तत्लव 
न मनसा विना; तत्र यदि मनो दषम, तदा शब्दग्रहणमेव 
यथाथ नस्यात्‌ ; अस्ति च शाब्दे यथाथंन्रहणमिति मनसोऽपि दुष्ट 
स्वं नाऽस्ति । कथं पुनरवगम्यते शब्दे यथाथत्रहणमस्तीति तज्नाऽऽह- 
न ह्यगृदीतसमभ्यगर्थस्य तद्थावमश घटते । न द्यग्रदीतविषयोऽवमशोऽस्तीत्य- 
यः । उपसरति -तस्मददिवा एना भ्रानि कल्पयिष्यन्ति $ अविपर्ययाद्‌दुष्टकारण- 
तानव्रधूेश्च । कार्यपक्षे तु नानात्ववुद्धिने भ्रान्तिरिति युक्तं कायत्धमेव । 

१, ख्जुदीत इति, क, पु. 


२९८ बृहती [अ.१.१.१.ब्‌ ,१५. 


यः । तस्माद्भ्रप्रकारणमत्र बक्तव्यं श्रान्िज्ञे;। 
इदपमिवीयते--उक्त भवतेव (नाऽगरृहीतवद्चेन्दियेण मना 
गुतः इति ।' इन्द्रियेण च तदग्रहण।व अनेकत्वं नाऽस्तीति 
भरस्यन्नेणाऽवसितम्‌ । घनमाऽप्यनकलग्रहणं नेवो पपद्यते । किमा- 
कम्बनपस्याः, किञ्चन्दरियपनकतावगतः { इदमिद्दियमिदं चा 
छम्ब नसू-नानदेशस्या हि ध्वनयो युगपदागच्छन्त इत 
रेतरनिरपेक्षा एव युगपत्‌ (?)पस्कारानारमनते श्रोत्रस्य ; तर 
स्कारानुरोधाचैकमपि शज्दमनेकमिव्र गह्णाति । एकेकसस्कारो- 
पजननाच्छक्तेः नायनशक्तिरिषाऽङ्ख'रमिन्ना एकमपि भिन्नमिव 





अघ्रन्तेच ज्ञाने ्रमासिघान अमादपि पापीयः । तत्मद्रक्तव्यमेव आन्ति 
म्र॑मकारणम्‌ । 

परमसमाघाताह--इदमभिधीयते, उक्तम्‌ भवतेव न द्यी 
तस्तम्यगर्थस्य तद्‌थाचमशो धट ह्यनेन भ्रन्थेन!ऽगरहीतं बाह्य 
वस्तु मनसा न गृह्यत इति । ततः किमिव्यन्नाऽऽहु--इन्दियेण च 
तद्भृदणाव । स पएवाऽ मिति प्रहुणात्‌ § अनेकत्व नाऽस्तीति प्रत्यक्षेण।ऽवपितम्‌ । 
बाह्योन्द्रियण चाऽनेकत्वस्याऽग्रहणात्‌ , मनमाऽप्यनेकन्वेग्रहण नेवोपपदयते । आकष" 
पा ऽऽह्‌-किमालम्बनमत्याः, कि्चद्रियमनकतवेभ्रतिपत्त, १ इदमिन्धियमिद्‌ चाङम्बनम्‌- 
नानादेशस्थां हि ध्वनयो युगपदागच्छन्त इतरतररानरपेक्षा एव युगपत्स॑स्कारमारभन्ते 
श्रोत्रस्य ; ततसंस्काराचुरोधचेकमपि शब्दमनेकभिव गृहठातीति । अस्य।ऽथः-अन्यो- 
न्यनिरपेक्षा बहवो ध्वनयो बहूनव सस्कारान्‌ श्रो्नस्य जनयन्ति; त 
व्सस्कारवरेन च श्रोजन्दियवर्तिना नानाशब्दचुद्धय उपजायन्ते ; तच 
प्रतिप्तिभेदाद्‌ भ्रति पत्तव्ये शब्देऽपि प्रतिपत्ता मेद्‌ श्रति पकत्तिभ्यवहार 
करोति । अनेकमिव यृद्वाीति । यथाऽनेकं गरह्यमाणभनेक व्यवहार भरवर्तय. 
ति, तथेदमपि भ्रतिपत्तिभेदेन भेदन्यवहारं प्रवतंयतीत्व्थः । कस्मा 
प्पुनः भ्रति पत्तिमेद्‌ इत्यत्राऽऽह---एकेकषंस्फारोपजनानाच्छक्तेः नायनन्ञ- 
क्तिरेवाऽङ्ल्िविभिन्ना एडमपि भिन्नमिव ग्रहति । पकैकेन संस्कारेण 
ध्वनिना भोत्रशक्तेरुपजायमानत्वाच्छाक्तस्तावद्धियते ; तथेकमपि 
भिन्नं गृह्णानि ; यथा नयनकरूक्तिश्ङ्कुःरुकवििन्ना अभिन्नमपि चन्द्र 





१, सस्कारमिति. क, पु. 


दाल्दनित्यलापिकरणम्‌ ] ऋजुविमलोपेता । १२९. 


गृह्णाति । तस्पाच्छक्तिमेदाग्रहणनिबन्धनोऽयं चमः । अनेन 
पान्तराछग्रहण भत्युक्तम्‌ । कथं पुनरनेन सन्तराख्ग्रहणं भस्यु- 
चयते ! युक्तं तावत्‌ संस्फारमदात्‌(१) शक्त्युद्धोधः । तदनुरोधिनी 
भिन्ना च शक्तिरेकपपि विषय भेदेन सपर्पन्यती सवमेदाग्रहणाद- 
नकग्रहणश्रममुत्पाद यतीति । अन्तरालग्रहणे को हेतुः ! तस्मात्‌ 
करणान्तरं ब्रूहि । (२)नोच्यते ; इदमेकं कारणम्‌ । (३)कथपिईं कार. 
णम्‌ { नानादेशोस्था ध्वनय। मदन संस्कारमारममाणा अमूं शक्ते 
रुडोध जनयन्ति । अतः भात्राका्चस्थितोऽपि शब्दोऽसुग्राहकाबु- 
रोधात्तदेशस्थ इष गर्ते । 


मस प्िन्नामिव गृह्धातीलनि । उपलदहरति--तस्माच्छक्तभदाभ्रहणनिबन्धनो §यं 
भ्रम. । शकक्तिमेदमगरहश्नानाराब्दव्यकवहारं प्रवर्तयति; भिन्नां शक्ति 
मजानन्‌ भपतिपच्तिभेदा(४)परिकद्पनात्‌ पत्येतस्यमव भिन्न मन्यते । 
यस्तु शक्तिभदे मन्यते, ख जानाति-प्रनिपत्तिरव केवला भिध्यते, 
प्रतिपत्तव्य तु तदेबेति । अनेन खान्वराल्प्रहणमपि प्रत्युक्तम्‌ । यदिदं 
विच्छिन्नं शब्दग्रहणं तद्नुपपन्नामेनि शङ, शाब्दस्य भ्रोत्राकाशे 
समवेतस्य ग्रहणात्‌ । तज्रदमुख्यते--अनन सान्तरालग्रहणऽ$पि 
प्रतिवचन दत्तम्‌ । श्यमपि श्नान्तिरित्यथः । अत्र चोदयति ---कथ पुनर. 
नेन सान्तरालब्रहण प्रत्युच्यते १ पकम्रन्थेनाऽऽह- युक्तं तावत्स॑स्कारवश्चाच्छकंयु 
दरोधः; तदनुरोधिनी भिन्ना च शक्विरेकमपि विषय मदेन समपयन्तौ स्वभेदाग्रहणादने. 
कम्रहणश्रभसुत्।दयतेति । अन्तरालम्रहणे के हेतुः १ तस्मात्कारणान्तरं ब्रृहीति । परि 
हरति-- नोच्यते । कारणान्तरम्‌ । इदमेव हि कारणम्‌ । चोदयति कथमिदं 
कारणम्‌ £ उत्तरम्‌--नानदेशोत्था ध्वनये। भेदेन संस्कारमारभमाणा जा मूल शक्ते. 
रदो अनयन्तीति । अतः शोत्राक्ास्थितोऽपि शब्दऽनुप्राहकानुरोषाततेहेशस्थ इव 
गृह्यते । (क वा कः „ 
अस्याऽथः-- येऽमी नानादेरोत्थां वनय आगच्ड्ुन्तः श्रोत्रा 

र्द्बोधे जनयन्ति, ते आ मुरु पुरत आरभ्य-मुलमूतस्योगाविभाग- 
सहिता इति यावत्‌। अतश्चाऽनुश्राहकध्वनिवशेन धवनिमुखुदशस्थित 
ह्व दाब्दः प्रतिभाति ; यद्यपि परमाथेनः ध्रोत्राकाश्चस्थित पव शब्दो 








१, शब्दबोध इति, क. पु, २, उच्यत इति. क. पु, 
३, कथमिद्‌ कारणमिति नाऽस्ति, क. ए. ४. परिङ्कानातत इति, क. पु. 


२२० बृहती [ अ, १.१ा.१स्‌ ,१९. 


नतु चाऽन्त्य एव संयोगविभागः संस्करोति । केयं 


मन्दता भवतः { अननुगुहीतपूरंसयोगतिभागोऽन्त्यः सस्कयोती- 
ति नोपपद्यते ¦ (१)तदनुग्राहफव श दुत्पात्तरिव कायम । अत एवच 





ग्यते, बाद्यन्द्रियत्वेन धोत्स्य प्राप्यकारित्वात्‌ ; तेनाऽभिव्यञ्जकवशादे- 
षा म्ान्तिरति मन्तव्यम्‌ । एषा चाऽत्र दशेनर्थतिः-ञन्दः स्वदेशर 
हितः श्रोत्रेण गद्यत, तस्य भोा्रदे शतस्वाद्िन्द्रियाणां स्वाचुमवासमथत्वा 
त्‌; श्राज्नतु यद्यापदेश्स्वातन्ञ्यणन गृह्नाति, तथाऽषपश्ब्द्‌ गृह्णदव्य- 
व्दाभिग्यञ्जकमुरदशमपि गृह्णानीव्यसुभवबलेन कल्प्यते । तच्च शब्दस्य 
देशरहिनस्य दशमपेक्षमाणस्य तेन देरान सहाऽखम्बन्धमग्रह्नतस्तदेश 
सम्बन्धग्रहणञ्यवहारो सवननि । 

ननु चाऽन्स्य एव संयोगविभागः सस्करोति ¦ तेन ध्वनिमुखदेशो 
नाऽमिष््क्देशः; न च इसम्बन्धग्रहण श्रोत्रस्य; अत्तिप्रसज्ञा 
दिच्युक्तम्‌ । परहरति-केयं मन्दता भवतः { अननुगरहीतपूंयोग 
विभागोऽन्त्य. सस्करोतीति नापपरथत । अनयुयह।त पूव, सयायाचमागा यन 
साऽनचुगृह्ीतपृवसयोगावमाग. । अनुगरह्ीतः पृष्ठवतितया सहायत्वेन 
गृक्त उच्यत ¦ एतदुक्त भवति-पूवान्‌ सयोगावेमागानज्गीक्ृत्याऽन्ध्यो- 
ऽभिव्यनक्तोति । 

इदम त्ाऽऽकूनम्‌-कोष्ठ्यो वायुखरप्रश्रतिष्वघस्बु स्थानेषु सयो 
गविमागा जनयन्‌ क्रमण श्रत्रदश्च भरत्यासीदन्नपेक्चतपृवस्तयाग 
विमागः श्रात्र सस्करोति, अन्यथा विरशेषराब्दासिव्यक्ल्यमावप्रस 
ङ्गात्‌ ; स्थानविहाषाभिघातवशन हि चणवेशषोपरन्ध्यवुगुणसस्का 
सेदयो नाऽन्यथाति । स्थानासभिधातवशेन वायुविशष पवे(त्पन्ना विखि 
एटशाब्दे।परन्धये निमित्तमिति चत्तत्रा ऽह -तदनुप्राहकवशदुत्पत्तिरिव कायम्‌ । 
यदि तदनुग्राहकवशादुत्पत्तिः, तद्‌ कायंमेव पर तदयुच्राहकव शाद्‌ 
स्तु । यत पव स्थाना(मघत पश्चा, अत एव च पवेवेगानुवल्युपरमः संस्कारा 
णम्‌ । पूरो यो वेगस्तदयुवत्युपरमः सस्काराणां वश्युनाम्‌ । सस्क्रयते 
येः श्रां ते सस्काराः । अयमाल्यः-बलवताऽसिघातेन य वायुः प्रेय- 
ते, तस्य चिरकाकानुवर्ती वेगो भवति ; वेगाख्याच्च सस्काराद्भायुषु 
तरकमौण्युत्पद्यन्ते ; चिरकालाञुवतिनि च वेगे वायुः दूरं दुस्तर च 
प्रसर्पति ; तस्य तु वेगविनाशे वयुनां गतिविच्छेद्लक्षण उपरम इति । 


नं € म [11 , श 
~---~-------------- ~~~ 


१, तदनुभ्रहादिति, के, पु 


शडदनिर्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋजुव मलछापेता । २३१ 


पूषवेगानुवस्यपरमः सर्काराणामू । तस्मादात्मोद यानुरूपष्ुपनन- 
यन्तस्तथा तथा तपवगपयन्ति | 

५५(१)कासं देशा एवांभन्नाः स्युः'इति किमथाऽयद्रुपन्यासः ! 
धान्नोति, यदि अरवणेन्द्रियं संयोगविभागदेश्षमागच्छत , न चेतद- 
स्ति, भाष्य एव प्रस्ुक्तस्वात्‌ । अत एवं “काप” इत्युक्तम्‌ । 
सर्वान्तर पक्षेऽपि तावत्‌ मेदो न प्राप्मोतीयमिप्रायः। ननु एक- 





तस्मादात्माचुरूपं शाक्त्युद्‌बोधमुपजनयन्तः संयागविभागास्तथा तथा मिनन 
मिक देशान्तरवर्तिनमिव चाऽथ मवगमयन्ति । 

“कामं देशा पव भिन्नाः स्युः" इति भाष्यमनुमषितम्‌ । आक्षि. 
पति --किमर्थोऽयसुपन्यास १ अत्रहि भाष्ये पकरूप्ये सति देशमदऽपि 
कामे देशा पव सिन्नाः स्युन शब्दः" हत्युपन्यस्तम्‌; स चाऽयमुपन्यासखः 
क्रिमथैः ? नन्वस्येदं प्रयोजनम्‌, यहूशभेदऽपि शब्दो न भदत ईइति। 
उच्यत--नेदमस्य प्रयोजन समच्ति, शब्दस्य देशमदामावात्‌, श्रो 
अस्थ पव सर्वैः राष्दो गद्यत, नाऽभिव्यञ्जङदशरस्थः, ध्रोजस्य प्राप्यका- 
रित्वात्‌। अथाऽभिग्यञ्जक्रदेश एव हाञ्द उपलभ्यते; तदनुपपश्चम्‌ , शब्द 
सस्क!रपक्प्रसङ्गात्‌; अभिव्यञ्जकददे हह शब्दस्य यदुपरम्भनम्‌, 
तत्नदमेव कारण यदुत तत्न शड्दाऽभिव्यक्त इति; धोत्राभव्यक्तिपक्ष 
दि श्च। स्वसमवेतमेव शाब्द गृङ्ञयात्‌ । न चख वाच्यम (भवतु शब्द्‌ 
सस्कारः' इति । कुतः ? तस्मादेव हि शब्दलस्करारः प्राप्नोति युक्ता 
भवति, यदि ध्रवणेद्धिय संयेोगविभागदेशमागच्छेत्‌ । सयोगदेशगमनन हि तास्म 
न्‌ पक्चि भोजस्य प्राप्यकारिता निर्वहिति, नाऽन्यथा ! न चैतदस्ति । श्रो 
स्थ गमनम्‌ । भाष्य एव प्रल्युक्तत्वात्‌ (2); “त्यक्ष हि कणेश्चष्कुटी तदेशा 
गृह्यत” इल्यु क्तम्‌ । तस्मावनर्थकोऽयमुषन्याश्ः । समाधत्त-यत एव प 
रमार्थतो देशयदो नाऽस्ति, अत एव “कामम्‌” इव्युक्तप्र । अभ्युपगस्यवा 
द्दशना्थैम्‌ । सत्वान्तरपक्षऽपि । यद्यपि सत्वान्नरे शाब्द उपलभ्यते, 
तथाडपि तबद्धेदो नाऽस्ति; देकयप्रतीनेः--्व्यमिप्रयेो भाष्यकारस्य 
“कामं देवा पवे*"ति वदतः । तत्र कञ्िचोद्शधति- नन्वेकस्य पुरुष 
स्थाऽनेकन्रोपरन्धिः पूवैपक्च उक्ता; अत्र पुनरादिस्ये अनकषां पुरुष्ाणा- 
मनेकजोापलखन्धिः; तस्मादादितव्यदष्टान्ता न तुद्य इति । परिहरत- 
9 


१ 9 द्‌, भा, २०५ २८. २७ रशा, भा, २०, २३. 


२३१ बृहती | स. १.पा.१य्‌.१७. 


स्याऽनेकत्रोपलब्धिः । मृखेपङपितपेतत्‌ ; एकस्याऽनेकत्र दि कभ्षिः 
परिचोदिता परिहृता ॥ १९ ॥ 
राब्दान्तरमविकारः ॥ १६ ॥ 

“^ शब्दान्तरमपि कारः" -नेवेह ।¶इक्रो यणचि? इति प्ज्तिवि- 
कारभाव उपदिश्यते; न हि डोके यकारं परुयुक्षमाणा इकारयुपा- 
ददते । कोकापिद्धस्य चाऽडदेश्चा भवन्ति । तस्मादयम्थ अदेिकः- 
अवचि परत इकारस्य स्थाने यकारः । सादय तु प्रञतिविकारमावेऽ 
नैकान्तिकम्‌ । दधिषिदकङुन्द पिटकयररदश्च॑नात्‌ इत्युक्तम्‌ , अतः 
षिद्ध शब्दान्तरत्वभ्र्‌ ॥ २६॥ 

नादब्दधिः परा ॥ १७॥ 

(नादहृद्धिः परा” तुर्य मेदपरिहारेण; यथेव हि तत्र भिन्ना 

मुखभ्रख्पितमेतत्‌ ¦ यस्मादेकस्य पदाथेस्याऽन कनपल धिः परिचोदिता परि 


हता च सव; एकन वा पुरुषण बहुमिवा पृरषैरिति नाऽयं मेदा विचः 
क्िनः सवथा; कथपकस्याऽनकनत्रोपलड्घराति चादितम्‌ , सतश्चादित्य- 


दशनेन समार्थतामाति न'ऽनुपपन्नं किञ्चित्‌ ॥ १५॥ 
राठदान्तरमविक्रारः ॥ १६ ॥ 
""हाब्दार्तस्मविङारः" हाने सूत्रं पडिनपर्‌ । नेवेद “को यणचि” इति 
रकरतिविकारभाव उपदिरेयते । येन पाएणिनर्तुशासनविरोधः स्यात्‌ । कस्मा 
त्प्रङनिविकारभावो नेपदेदवतन हत्यत्राऽऽह--न हि रोके यकारं प्रयुयुक्षमाणा 
ईइकारमुपाददते । तथाऽपि किंभमिव्याह-रोकासद्धस्य चाऽऽदेशा भवन्ति । यद्धस्तु 
लोक तिद्ध तस्थवादेशः सुत्रणापदेश्लो भवति। यत एवम्‌ तस्मादयम्थं 
अदेशिकः । अचि परत इकारस्य स्थने प्रसङ्घे यक्रारः प्रयोक्तभ्य इति; 
तेन पाणिनिव चनात्‌ प्रकनिविक्रारभावो नाऽवगम्यते । साद्द्य तु प्राति. 
विंकारभवेऽनेकान्तिक्म्‌ । दविपिटश्कुन्दपिट श्यारदशंनत्‌ प्रकर तिविकारभावस्ये 
स्युक्तं भाष्य । अतः मिद्धं शब्दान्तरत्वम्‌ । यकारस्य, न पुनरिकारविका- 
रत्वं यकारस्य ॥ १६॥ 
नादवरद्धिः परा ॥ १७ ॥ 


“नादनराद्धिः परसा” इति सुत्रं पठितम्‌ । तुल्यं भेदपरिदारेण । नाद्व. 


दन्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋजुविमलोपेा । २३३ 


भिन्ञमिवाऽवगमयन्ति, एवमत्राऽपि भचिताः प्रचितमिव, विभागस्थि- 
ता विभक्तमिव । अतो महानिव अभयववानिव च च्रान्तिरपप- 
धते । (१)तस्कारानुरोधच्छक्तरुहोधः--इत्युक्तम्‌ । तस्पादय- 
पपि संस्कारमेदापग्रहणनिवन्धन एव चपः । अतः स्थिते समर. 
भिन्ञभय्षे पृवाक्तमनेकान्तिकाकृतमनित्यते हेतुजातम्‌ ॥ ९७ ॥ 


नित्यस्त॒ स्थादशेनस्य परार्थत्वात्‌ # १८ ॥ 


इदान सप्रस्यमिज्नपत्यक्षस्य शब्दविषयतोच्यत-- “नित्यस्तु 
स्यादृशनस्य परायत्वात्‌” इति । “दशेनस्य परार्थत्वात्‌” इति 


ध्या महत्व वणानाम्‌ । तदेव दश्चयति--यथेव हि तत्र भदपरिदारे 
भिन्ना नादाः शब्द्‌ भिन्नमिवाऽवगमयन्ति, एवमत्रापि प्रचिताः महान्तः प्रवितमिव 
महान्तमिव, विभागरस्थिताः विभागेन अ्रयवेन स्थिताः, सावयवा इति 
यावत, विभक्तमेव सावयवामिव । अतो महानिव अवयववानिव च भरान्तिरूपप. 
यते । अश्रेदं तत्वम्‌- बहवो वायवः समानस्थानकरणव्रेरिताः परस्पर. 
निरपेक्षाः युगपदेव छत्ल्ला कणराष्कुलीमण्डलस्य नभि प्रप्युवन्तो 
निरन्तराः श्रोजदेशमेव शब्द निरन्तर ग्राहयन्तो महान्तमिव शाब्दं 
प्रतिपाद्यन्त, यथा निरन्तरेषु गृद्यमाणेष वक्षेष्वेकमिव महन्तमवय 
धिन मन्यत इति । कथ पुनरेवमित्यज्ञ।ऽऽह-संत्कारानुरोधाच्छक्तेरुदूबोध इत्यु- 
क्तम्‌ । वायर्वीयसयोगविभागाञुरोधाच्छक्तेः भोत्रवनिन्या उद्बोध द 
त्युक्तम्‌ ; तेन तदनुरोधेन भ्र^न्ति खुपज्ञायत इति । तस्मादयमपि सम्शारभेदा- 
प्रहणनिबन्धन एव रमः । य) है सस्कारभेदं जानाति, स तद्वरोन 'बहथः 
राब्दबुद्धया युगपदुत्पन्नाः, न पुनरेक पव महाञ्छब्द उपदधभ्यतः इति 
करट्पयति ; तन सस्क।रानभिक्लस्येयं भ!न्तिरिति । उपसंहरति~--अतः 
मिद्धे सग्रत्यभिज्ञप्र्क्ष पूवक्तमने कान्तिकीकृत मनित्यत्व हेतुजातम्‌ । पत्यभिश्चाश- 
ञडेनाऽत्र छ(नधमेः पूवोदुमवमावनावमर्होन 'ख एवाऽयम्‌! इति वस्तुप्रा- 
 हकत्वमुक्तम्‌ , न ज्ञानमेव ॥१७॥ 


नित्यस्तु स्यादशेनस्य पराथैतवात्‌ ॥ १८ ॥ 


इदानीं सप्रत्थभिज्ञप्य भ््यक्षस्य शब्दविषयतोच्यते ¦ शाब्दपिषयेऽपि खथ 
त्यभिश्च प्रत्यक्षमस्तीत्युच्यते । “नित्यस्तु स्याहरेनस्य परार्थत्वात्‌" 


च 








१, संस्कारानुरोधी चेति. क पु, 
३० चरु ऋण 


२३ करतीं | अ.१.पा.१.त्‌ १८ 


कस्याऽयं हेः ! नियतायाः शब्दस्य । नतु चाऽयमपक्षघमेः ; अप 
धर्मस्य चाऽस्य हेतुत्वं नाऽस्तीति नैयायिकाः । अश्चतश्षान्ना हि 
ते । ददोनमेवाऽत्र पराथेतयोपन्यस्यते; तत्र निविषयं नाऽस्ताति 
दमष्दोऽत्र षिषयतय्मापन्यस्यते । ततः कम्‌ { उद्‌ ततः-परायथदश्च 
नसम्बन्धिता हेतुः । एतदुक्तं भवति- पराथ ददन यस्यं । तस्य 
किमू ? नित्यता । कस्य यथा { सवेस्येति ब्रूमो धृमादे; । 

नञ्च च स्वप्ातिपर्यथंमपि दशेने धूमादेः। भवतु; पर परतिपरस्य 


ताऽप, अनिराकरणीयं चैतद विरोधात्‌ । शब्देऽपि विद्यमानता । 





इति युन्न पठितम्‌ । आक्लिपति-दशेनस्य पराथस्वादिति कस्याऽयं हेतुः १ उत्तरम्‌- 
शाब्दनिस्यवायाः । आगक्षे्ाऽऽह-ननु चाऽयं पराथेत्वलक्षणो धमो ऽपक्षधमेः; 
सिष्राध्िवितघमो हि घमीं पक्षशब्देनोच्यते ; अन्न च शब्दस्य नित्य. 
ताटक्चणो ध्मः साधयितुमिष्ट इति शब्द्‌; पक्षः । न च तस्य पराथत्ं 
धर्मैः । कि तर्हिं १ दश्चनस्य । तथ।ऽपि किमित्याह-अपक्षधमस्य चाऽस्य हेतु. 
त्वं नाऽस्तीति नैयायिकाः । न्यायविदो मन्यन्ते। सम्राधाताऽऽह-अश्वुतशाच्ा हिते । 
न तेर्मौमांसाश्चाखं श्चुतम्‌ , य एवं मन्यन्ते । कथं तहिं शाद्लाथं (१)६त्यत्रा 
ह~--दशौनमेवाऽत्र पराथेतयोपन्यस्यते । दश्ेनविशेषणतयाऽत्र पराथंतोपन्यस्य 
ते । तत्र दश्ौन निर्विषय कंचिदपि नास्तीति शब्दोऽत्र विषयतयोपन्य 
त्यते ; विषयतया शाब्दः परार्थदक्षनसम्बन्धीस्यथेः । ततः किम्‌ ? 
उत्तरम्‌--ददं दक्ष्यमाण तता भबतीत्यथं; । पराथदशनसम्बन्धिता देतु 
इति भवति । एतदुक्त भवति--पराथं देनं यस्येति । मध्य पव पृच्छाति-तस्य 
किम्‌ ? उ्तरम्‌-नित्यत। । पुनः पृर्छाते~क्स्य यथा { उत्तरम्‌--सवेस्य धमाद 
ययेति ब्रूमः । तेनेत्थमिदं साधन प्रयाक्तव्यम्‌-राब्दां धमी, नित्य इति 
लाध्यो धमः, परार्थद्‌ होनसम्बन्धित्वात्‌ यो यः पराथदश्षेनसस्बन्धी स 
सर नित्यः, यथा घरुमादिरति। 

अन्न हे्वसिद्धिमाशङ्कःत- नु च स्वप्रति पच्यथंमपि धुमादेदेशैनमिति। 
तेन परार्थत्वमसिद्धमिति भ्रन्तस्याऽऽखङ्क । परिहरते--भवतु स्व 
प्रतिपस्यथंता, (रोपरप्रतिपत्यथताऽप्यस्ति । तेन नाऽसिद्धि्हतोः । नयु 
च पराभथना नाऽस्त्यव मामसकमते, तज्राऽञह~अनिराकरणय चतद्विरा. 


क क 


धात्‌ । न हि पराथत्वे धूमदीनामङ्गाक्रियमाणे किञ्चिद्धिखध्यते । शब्देऽपि 
व~ ~ ~------------------------ 3 
, इत्यत इति. क. पु. २. प्रराथतेति. ऋ, पु. 


शञदनिस्यलाधिकरणम्‌ ] ऋलजुदषरो पेता । २३४ 


कारन्तरावस्थायिलवं च नित्यशब्दना च्यते, न सद कारणत्वम्‌ । 
ननु च (१)सन्नकारणश्च शब्द्‌ इष्यते । बाढमिष्यते; स तु पराथ 
पात्नरतयेव दश्ञेनस्य सिध्यति । किमिति तर्हिं विक्षष उश्यते 
कथं नामाऽनित्यस्थाऽपि धूमादेदंष्ठन्तता स्यात्‌ । 

नतु चाऽस्याऽप्यनिर्यता भराप्रोति, (रे)षसिद्धे दशनंद्‌ । 


विद्यमानत्वात्‌ । पराथतायाः । धुमादिष्वपि यदि भवति, तदा का क्चतः. 
नु च नित्यत्वे साध्ये न धुमदेदेष्टान्तता तेषामनिव्यस्वाददित्यत्राऽ5ह- 
कालन्तरावस्थावित्वघ्रुश्चारणकालात्कालान्तरावस्थायत्वं नित्यशञ्रनाच्य 
ते न सद्कारणतप्‌ । निव्यराब्देन हि स्वशक्त्या सदकारणसु 
च्यत; "यत्सदक्रारण तन्नित्यम्‌” इति लोकम्रलिद्धम्‌ , यथा गगनमा- 
त्मेव्यादि । यथाऽऽह भगवान्‌ काडयपः-"(३)सदकारणं नित्यम्‌? इति) 
तदिद्‌ न नित्यश्ब्देनोच्यते; अपि तु लक्षणया कालन्तरवस्था 
यिव्व्रव । 
अश्र चोदयति --ननु च सन्नकरणश्च श्र ₹भ्यते । तेन श्रौ तमेव नित्यत्व 
नित्यश्चञ्डेन किमिति नोच्यत इति भाव. । परिहरात--बाढभिष्यरत, स 
तु पराथमात्रतयैव दश्चनस्य हिष्यति । यदेव हि काङान्तरावस्थायेत्वेन श 
उदस्योच्च।रणस्य परभ्रतिपच्यर्थता स्थिता, न राब्दकारणता, तदेव 
सिध्यतीति न परयल्तेन साध्यते अत्र चोदयति यदि हि तावदिष्य- 
ते सद्कारणता शाब्दस्य, किमिति तर्हिं प्रयज्ञेन नित्यशब्देऽप्युश्चा. 
रिते काडान्तरावस्थायितेव साध्यन इति शरिरेष उच्यते यावता 
निस्यतैव साध्यताम्‌; न कारान्तरावस्थायेतेति । परिहरति--क्थ 
नामाऽनित्यस्याऽपि धुमदेदशन्तता स्यादिति । यदि हि नित्यतेव साध्येत; तदा 
धूमादीनां दष्टान्तता न स्यात्‌ ,साध्यविकत्कात्‌ $ घूुमादिभ्यक्तयो हि 
सामान्येनोपाधिनः अश्चिसम्बन्धव्याप्ता अभ्निष्यकक्तिमेव ममयन्ति । 
न च धूमरादिग्यक्तीनां सद्कारणता, किन्तु कालान्तरावस्थायिता। 
तस्मात्‌ द्यन्तखामाय कालान्तरावस्थायितैव साध्या | 
अपरश्चोादयति-- ननु चाऽस्याऽपि शब्दस्य।ऽनित्यता प्राप्रोति, प्रसिद्ध 
धूमादौ दशनात्‌ । यथाभूतो हि दृष्टान्ते घमो दष्टः, तथाभूतेनेव दाश्च 
न्तिकेऽपि मवितभ्यम्‌; तेन धूमवदानेत्यता शब्दस्य प्राति । परिहरति- 
१. सद्क्रारणत्वश्च पदमिध्यत इति क, पु, 
२. विधेदेशेनादिति. क. पु. ३. वेशे. स्‌. ४.१. १. 


२२६ बृहती [अ.१.१ा.१०ब्‌ ,१९. 


अतत एष कालन्तरावस्थायिलवपत्रं घाध्यतयोच्यते । कारा 
न्तराधस्थायितया च सिद्धं षष्दस्य सदकारणसवम्‌ । दशेनमेव 
हि तस्य कारणतया शङ्कितं परैः; तच्च पराथेतया अकारणः 
तां गतम्‌ । तस्मात्‌ परायेदशेनसम्बन्धितामात्रस्य हेतुत्वं शब्द 
स्य सदकारणलं सिद्धप्र्‌ । ननु च तज्ञट्योपादनममभेदसु- 
पादाय सिध्यति पाराथ्यं दक्रौनस्य । सत्यं सिध्यति; किन्तु 
नेत्थं भूतस्ते प्रमाणमस्ति । न कस्पविदप्पासरंषारं जन्तोः पपर्वाक्त- 


अत एव कारान्तरावस्थायिल्वमात्रं सध्यतयोच्यते । यत एव दष्टान्तेऽनित्यतता इदय 
ते, अत पव कालान्तरावस्थायित्वमात्नं साध्यतयोच्यते; अन्यथा इ- 
छान्तामावप्रलङ्कात्‌ । ननु मवतु काठान्तरवस्थायेता, नित्यता तु 
तद्दैवं न स्यादित्यज्ाऽऽह-कारान्तराव्थायितया च सिद्धं सदकारणत्वं 
दब्दस्य । तेनाऽनित्यता न परलञ्यते । तदा कथं सदकारणता 
लिध्यतीत्य्ना ऽऽह -द्नमेव हि तस्य कारणतया शङ्कित परैः । उश्चारणमेव 
हि शब्दस्य कारणतया शङ्कितम्‌ ; तच्च काङान्तर।वस्थयित्वे सिद्धे 
द्वित्ीयश्चवणे पराथेतया परप्रतिपस्य्थतया अक्रारणतां शब्दं पति 
गतम्‌ , किन्तु असिन्यञ्जङकूमेव , ततश्च प्रथ परश्वणेऽपे तदामग्यज्जक- 
मेवेति सिद्धमकारणत्वम्‌ । उपसतह रति-- तस्मात्‌ पराथद्शंन घम्बन्धि 
तामात्रस्य धुमादेेष्टान्तत्व शब्दस्याऽपि सदकारणत्वं सिद्धम्‌ । 

अश्र चोदयति-ननु च त्तुल्योपादानमभेदमुपादाय सिध्यति पाराभ्य दशंनस्य । 
अस्थाय ः-उश्चारितमाने हि विनष्ट शब्दे परथपुचारणन घटत, सङ्क 
तितस्य शब्दस्य पुनव्येवहारकारेऽसस्वादखङ्कतितस्य चाऽप्रतिपाद्क 
त्वात्‌ ; यद्‌! पुनः खङ्कृतिते शब्दे विनष्टेऽपि तत्तृद्योऽपसे यभ्छब्द 
उत्पद्यते तत्साहदयेन व्यामूढा अमेदसुपादायाऽथ प्रातेपद्यन्त इति घटत, 
तदा वदशनस्य पराथेताऽपि सिध्यतीति नैकान्तेन क।लन्तरावस्था- 
पितं शक्रोति गमयितुम्‌। 

परिहरति--षत्य सिध्यति; किन्तु नेत्थभूतत्वे अमाणमरस्ति । अस्य 
तल््रत्ययस्य प्रतिम्षकस्तावद्धाधक्रप्रत्ययो नाऽस्ति शुक्तिकारः 
जतादिवत्‌; आशनुमानिकोऽपि नाऽस्वत्युक्तप्‌ “लतः परमदरोनम्‌" 
दत्य ; तेन तल्प्रत्ययोऽयं व्यामोह इति न शक्यते वक्तु. 
मिति । धरात्तिभासिकवाघाभावमाह--न कश्यविदप्यासारं जन्तोः "पृवोच्चः 


शेब्दनित्यस्वाधिकरणम्‌ ] ऋजु विमरोपेलं। । २३७ 


सदृश पुच्ारयामि तस्सदश्च एवाऽऽयमू" इति विज्गानोस्पादो दषः । 
अत एव च।ऽविपरीतं प्रतिपद्यन्ते । अन्यथा मारुज्चब्दप्रत्ययस्येव 
शा राक्ब्दसवेदनाद्विषयेयः स्यात्‌ | 


नतु च न साश्येऽपि विषयेयो इयते, यथा गोगावी- 
शब्दयोः । तदेकलग्राहिणां त॒ न दृश्यते विपर्ययः, न सा- 


दृश्यग्राहिणाम्‌ ; तच्वविदां तवतुत्प्तिरेव । किमिदं तर 
विदापिति ? गोक्चब्स्य गाव्यादयाऽपन्रश्ाः-दृष्यदविदः तन्व 


विदः । तेषां नेव गान्यादिभ्योऽप्यथेक्ञानघ्चुस्व्यते गोश्चब्दादव।- 
रितसदशमुच।रयामी' त्युख्चारयितुः (तत्सद्योयऽम्‌”” इति ्रातुवा विज्ञा 
नोतपादे इष्टः । अनेन(१) ““कस्यचिच्छचिमो भविष्यति सम्बन्ध इति 
चत्‌ तदुक्तम्‌" दति भाष्यं व्याख्यातम्‌ । माष्ये चोक्तशब्देन *"(र)यस्य 
च दुष्ट करणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः, ख पवाऽसमीचीनः भ 
त्ययो नाऽन्यः* इत्युक्तम्‌; तेन कत्निमसम्बन्ध चान्द मेदय्मेणाऽथैग्रस्ययो 
न भवतीत्युक्तं भवति । यत दवा $यमश्चान्तस्तत्ध्रत्ययः अत एव चाऽवि. 
परीतं पतिपश्चन्ते । अन्यथा भ्रु।स्तत्वे हि मालाशचब्दप्रत्ययष्यैव शाङशब्दर्धवेद- 
नाद्धिपययः स्यात्‌ । यथा मालाशब्दप्रस्ययस्य शदाटाराब्दविषयस्याभ्थ वि. 
पयेयो भवति; शा ङखाश्ञ्रविषयात्‌ सखत्थसवेदन।(त्‌-येन हि शालाश्च 
ष्दं माटाशब्दवुख्या गृहीत्वा माङाथेः प्रतिपन्न; तस्य च पुनः राखाशब्द 
तसछतो क्ते माछाप्रव्ययो निवतते, न चेह तथा विपेयों मवति; 
तस्मान्नेयं रान्तिरिति । 

ननु च साद्सयेऽपि शन्दयोरगवतेऽथैप्रघ्ययविपयेयो न इयते यथा 
गोगा्वीशब्दयेः गोखदश्चादपि गावीरन्दत्‌ गवाथेप्रव्ययो न वि. 
पर्चति, तथेहाऽपि स्यादित्य्थैः ! परिहति-तदेक्षम्रदिणा दुन दृस्यते 
विपर्ययः, न साददयप्राहिगम्‌ । अस्याऽथः-ये गवी मेवेक वाचकं 
मन्वानाः प्रयुञ्जते शब्दमयं च प्रतिपद्यन्ते, तेषां नाऽस्ति विपर्ययः; 
ये पुनः गोशब्दखाडृश्येन रान्ताः, तेषां विपयैयो मवत्येव । 
तत्विदा तु अनुत्पत्तिव । गाव्यादिश्चम्देभ्यः। पृख्छति~किमिदं तस्वविदामिति १ 
गोशब्दस्य गन्यादयोऽपञ्चशाः--इत्येवविदस्तत्वविदः; तेषां नेव गन्यादिभ्योऽप्यथे 
ह्ानमुखयते, गोशब्ददिवाऽथं प्रतिपयन्ते-इव्युक्तं ग्याद्यातभिः । अस्यार्थः-सर्वेऽ 


---~~-- ---~-~ ~~~ --~ "~= ~~~ न= ~ न्न [1 ~~ ~~~. 


१, दा. भम, २१ २१. २, शा भा. ७.१. 


२३८ धृती [ अ.१.१.१स्‌ ,१.८ 
ऽथं प्रतिपथन्ते इत्युक्तं व्वाख्यात्रभिः । न चाऽनादितया ससार. 
स्याऽऽदिशब्दता कस्यचित्करपयितु शक्यते, यत्पदशापादानात्‌ 
सव्यवहारापिद्धिः । तस्पात्‌ (१,सप्रस्यमिज्ञपत्यक्षपूरोऽय व्यवहार 
इति स्थितम्‌ \ 


ऽप्यतेऽपञ्चश्ा आदिमन्तः; तत्र केनचिदवद्धेन गोशाब्वसुञ्ारायेतुका 
मेन प्रमादात्‌ मावीच्युच्चरितम्‌; तत्राऽपरो बृद्धोऽथप्रकर्णादिवश्ेन 
तद्या 1ववन्ञामवयस्य 'गाज्ञब्दमुच्चारयतुकामा गावाव्युच्चारत 
वान्‌ श्टयुच्चिचारयिषितात्‌ गोशब्दादेव गवार्थं पतिपद्यते; (सोन पुन 
गो वीशब्दादिति । न चाऽनादितया ससारस्याऽऽदिशब्दता कल्यचित्क्पयितु शक्यते, 
यत्सषटसोपादानाद्‌ संब्यवहारसिद्धिः । यदि संसार (३)आदिमान्‌, तदाऽऽ्यः 
श्डशोऽथेवान्‌ सङ्कुतवशेन, तच्लाददयादपरेभ्योऽथप्रतीतिः कदपयते; न 
चेतद्‌ रित । तस्मादियमपि कल्पना नापपद्यते-अर्थवत्लादद्यादथावगम- 
द{त्त । तस्माल्सम्रत्याभन्ञपरत्यक्षमकाश्य व्यवहार इति स्थतम्‌ । व्य्हास्दश्नन 
परत्यभिज्ञेव लोक नामस्तीति सारितम्‌। 

अज्र कोचत्‌ चोदयन्ति--प्रत्यसिज्ञास्तरूपं प्रत्यक्ष न मवतीति, 
तदुदय कारणामावत्‌ ; शच्दियमात्रेण हि तावदिद जनयितुंन श. 
कयते, तस्य पृवाचुभूता्थविषयीकरणासामयथ्यांत्‌ । न च पृवांनुभवभा 
वितमावनासचिदेनन्द्रियेण जनयितुमिदं शक्यते, भावनाया इदानी 
तनेऽथःऽब्यापारत्‌ ; यदेव हि पृचानुमवेन विषयीहृतम्‌ , तदेव मावः 
नावशोन स्मयते ; न पुनरपृ्वैमेव गृह्यत इति । तदिदमयुक्तम्‌ ; स्था 
पितो हि स्बौमदुवसमवायी पुरुष पको विषयाणामनुमविता। सच 
प्रतिबुद्ध पएूवञुभवमावनो भ्याप्रियमाणक्ररणः पृवोपरानुल्तन्धानल. 
मथः "तदिदम्‌ इत्यकेनेव स्मरणग्रहणच्छायावाहिना ज्ञानेन काटान्त. 
रावस्थायि वस्तु गह्णाति । केवला भावना स्मुतिहेतुः; कवरं चेन्द्र. 
य ्रहणमाज्रक।रणम्‌; (४)परस्परोपकारकतया तु विलक्षण कायं जनयत 
इति नाऽचुपपन्नम्‌ । तदुक्तम्‌ “विषयप्रत्यमिज्ा चतन्निबन्धना? इति । 
पतत्वज् वक्तभ्यम्‌-क्षणिकत्वादिग्यक्तेः कथ शाब्दे प्र्याभिङ्ञेति । गरही. 
ते हि वस्तुनि सखस्काराद्वाधे सति प्रत्यमिक्ला; न च शब्दोऽगृद्ीतः प्रति. 








१, राढ्दविषयप्र्भिन्ञप्रत्थयमूलो$यमिति. क पु. 
२, न युनगोवीति शब्दादिति क. पु. 
३. आदिमान्स्यादिति. क, पु. ४, परस्परोपश्नारमात्रतयेति. ®. धु. 


शञ्दनिव्यत्वाविकरणम्‌ ] ऋजुष्विमलोपेता । ३९ 


अन्यदेव च साधितम्‌ , अन्यच्चोपसंहतम्‌ ; (१)काछान्तरावस्थि- 
तिः साधिता, सप्रत्यभिज्नं भस्यक्षप्ुपसहूतम्‌ ; अन्यदेवापन्यस्तम्‌ , 
अन्यच्चोपनिपतितम्‌ । तदेवेदम्‌ ; प्रस्यभिज्ञानदेव हि कालान्तरा 
वस्थायिता सिध्यति । कालान्तरावस्थितिश्च सप्रस्यभिज्परत्यक्ष- 
गम्येत्युक्तम्‌ । यदि प्रस्पभिज्ञयेव काछान्तरावस्थायिस्वं पाध्यते, 
^ ¢$ © ^~ = १५ 
किपिति ताह परायेदक्षेनप्तम्बन्धिता हेतुरिध्युक्तम्‌ ? यत एव प्रस्य. 
(के (9 0 क 
भिङ्ञयेव काङान्तरावस्थायिता, अत एव परार्थदशेनपम्बन्धिता 
("शा , ९ (< न, [९ © 0 _ क ५ 
हतुरत्युक्तम्‌; परयामर्चैव दधामन्रायदन्चनापदयुच्यतं; न पुन 

४४५ [९ भ्‌ 

रन्यत्‌ । स्वरूपस्य द शनान्तरास्डत्वात्‌ तसपुवकृत्वाच्च प्रहय- 
बुद्धसस्कारेण भरत्याभिक्ञातं शक्यते, तावत्काखमामव्यकतेरनवस्थानत्‌ | 
उच्यते, न चस्तुग्रहणमेवेकं संस्कारोद्ाधकम्‌ ; नानाध्रकारस्वा्तवुद्षो- 
धहेतृनामिति कारणान्तरोद्रुद्धसखस्कारः प्रथमसक्निपात पव शाब्दं प्रत्य 
भिज्ञानातीति सकलमविकलम्‌ । 

अत्र चोद्यमाह-- अन्यदेव साधितमन्यच्चोपसंहृतम्‌ । अत उपक्रमोषष्ं 
दारे परस्परविरद्धो । तदेवाऽऽह~-कालान्तरावस्थिति. साधिता । नित्यरित्विति 
वदता । सप्रत्यभिज्ञ प्रव्यक्षमुषसहृतम्‌ । अन्यदेवेपन्यस्तमन्यस्चपनिपतितम्‌ । यथां 
न्य स्मिन्नखे क्िपतेऽन्यदुपनिपतति, ताद शमेवेदाभति । समाघानमाह- 
तदेवेदम्‌ । य दुपक्रान्तम्‌ , तदेवोपस्रह््तम्‌; नाऽन्यत्‌ । कुतः ? प्रत्यसिक्ञाना 
देव हि कालान्तरावस्थायिता सिध्यति । अयमाक्चयः--काडान्तरावस्थायित। 
या एव (र)सिद्धये या प्रस्यभिक्षा साधिता, सेवोपसहतति नाऽस्ति विरो 
धः । यदि प्रत्यभिन्ञगरेव कालान्तरावस्थायितव साध्यते, किमिति तर्हिं पराथदकशनसम्ब 
न्धिता हेतुरित्युक्तम्‌ १ उत्तर तू-- यत एव प्रष्यभिज्घयेव कालान्तरावस्थायिता, अत एव 
पराथेदशेनसम्बन्धिता देतुरिष्युक्तम्‌ १ प्रत्यभिज्ञया हि शब्दे प्रव्युश्वारण परा 
परत्वे सिरत दशेनस्य परसथैता भवति ; अन्यथा हि शब्दोत्पस्वभै- 
तेव स्यादुच्चारणस्य । 

नन्वमिन्नथेदराननिषन्धनोऽयं शब्दानां प्रत्युच्चारणं परापर 
भावनिषवधः; न प्रत्यसिन्ञानिबन्धन हत्यत्राऽऽह--प्रत्यभिक्ैव द्यभि. 
तरथेदरोनमिल्युच्यते, न पुनरन्यत्‌ । नयु मवतु शब्दविषया प्रत्यभिज्ञा, 
तथाऽपि कथ तदुषटेन दशनस्य पराथनेर्यत्राऽऽह्‌- स्वरूपस्य दृश 

१, कालान्तरावस्थायितेति, कषु, २, सिष्यथमिति.क,षु पु. 


२४० बृहती | अ, १.१.१्‌.१९. 
भिङ्ञायाः । न च स्वाथेषराथतामरको यतः प्रतिपत्तुं क्षपः ॥१८॥ 
सवैत्र यौगपद्यात्‌ ॥ १९॥ 


(८ [भे न्द ११ [9 अ ४, वा क 
सर्षत्र यौगपद्यात्‌" --इति । अनेनाऽन्वयब्यतिरेकसमधि- 
© कि ८ क [क्‌ क ५ 
गम्यमथोवगतिहेतुखं द्ोयति शब्दस्य । किमतो यथेवम्‌ १ का- 


७, 


लान्तरवस्थायिता सिध्यति$ न हि कारन्तरानवस्थापिनोऽन्ब- 
यव्यतिरेकनिश्वयः; अतः काङान्तरावस्थायित्ता सिध्यति । का 
कान्तरावस्थितिश्च समरत्याभिज्गपत्यक्षपपधिगम्येत्युक्तम्‌ । कथं 
पूनरन्वयन्यतिरेकसमधिगम्यमस्याऽथोवगतिहेतुत्वम्‌ १ आतः १- 


नान्तरिद्धसवात्‌ , तत्पृवंकत्वाच प्रत्यभिज्ञायाः । न च स्वार्थ॑पराथतामेकतो यत्नः प्रति" 
पतु क्षमः। अस्याऽथः--प्रथम तावदुच्चारणे शन्दस्वरूपं तेनेव प्रथमेन 
दश्चेनान्तरेण उचख्चारणास्तरेण सिद्धं जनितमिति वक्तव्यम्‌; तत्पूर्वि- 
काच द्वितीयोच्चारणे प्रत्यभिज्ञा; तस्यां च सत्यासुत्पादितस्य शबद 
रुपस्य पुनरुत्पादनं न सम्भवतीति भ्रयत्नस्य रशाब्य्भिव्यज्ञकतया प 
राथत्वम्‌ ; पवं च निश्ितपाराथ्येः प्रयत्ना न प्रथमश्रवणे स्वाथः श 
व्दस्वरूपनिष्पच्यथो भवितुमहति , अपितु द्वितीयश्चरवणवदसिध्यञ्जक 
पवेति तिद्ध प्रत्यभिक्ञयेवोच्चारणस्य पाराथ्येम्‌ ॥ १८॥ 


सर्वत्र योगपचात्‌ ॥ १९॥ 


सर्वत्र योगपद्ादिति । अनेनाऽन्वयव्यतिरेकसमधिगम्यभर्थावगतिहेतुप्वं दशेयति 
शाब्दस्य । आङ्‌स्यन्वये इयक्त्यन्तरेऽपि शब्दप्रयोगात्‌ तदाशृतिष्यतिरेके 
चाऽन्याकृतिकेऽप्रयागादाङृतिव चनः शोढ्ड ह्यवगम्यते , अतोऽन्वय 
्थतिरेकसमधिगस्यम्थावपतिहेतुत्व चशब्दस्य । किमतो यथ्वम्‌ १ उत्तर- 
मू-कालान्तरवस्थायित। शिष्यति $ न हि कालान्तरानवस्थायिनोडन्वयन्यतिरेकनिश्व. 
यः ; अतः कालन्तरावस्थायित। सिध्यति १ तथाऽपि किमित्याह--कालान्तराव 
स्थितिश्च सप्रत्यभिन्ञप्रत्यक्षषमयिगम्येत्युक्तम्‌ । अ तोऽननाऽपि प्रकारेण राद्ध सख. 
प्रत्यभिज्ञ परत्यक्षमस्तीते साध्यते । कथ पुनरन्वयन्यतिरेकसमधिगम्यमस्या. 
यवगतिहेतुत्वम्‌ १ यावताऽङ्कदिनिदंशोनेव किमिति न भवति ईय गोः"ईइति ! 
उचरम्‌--भाकृते. पदाथत्नातच । भवत्वेव तथाऽपे केमित्याह--न चेक्भरयोग 


शाब्दनित्यत्वाविकरणम्‌ ] ऋजुचिभलोपेता । २४१ 


दार्थस्वात्‌ । न चेकभयोगावगम्या आङ्कतेः पदाता, स्वातन्त्य- 
णाऽग्रहणात्‌ द्रभ्याघ्रितानाम्‌ ; अगृहीतानां च (१)पृथङनिदंशा- 
योग्यत्वात्‌। तस्मात्‌ व्यवहारसमधिगम्येवाऽऽतिपदाथता, न नि- 
हशक्तपथिगम्या । व्यवहारश्चाऽन्वयन्यतिरेकसमाधिगम्य इति सि. 
द्धा भरस्यभिज्ञा ॥ ९९ ॥ 
सङ्खयाभावात ॥ २० ॥ 

^ सङ्कथाभावात्‌"” तदेवेदं सपत्यभिज्गं प्रस्य पुनरुपन्यस्य- 
ते हेतुभचयद शनाथम्‌ । दतुभचये पुनः कोऽरथोऽभ्यधिकः सिध्य- 
ति हेखवमतरनिरपेक्षत्वादधतूनां स्वायसिद्धो ! न खट कश्चित्‌ । 
अनर्थकस्तदिं परचयोपन्यासः । न चाऽऽनथेकः ; भरचये सति दा- 
ठ्यमाहार्यधियां भवति } तद्थेधाऽ्यं प्रयासः, न कृतधियाम्‌ । 


समधिगम्या आङ्कतेः पदार्थता । कुतः १ स्वातन्त्येणाऽप्रहणात्‌ द्रभ्यश्नितानाम्‌ । ये हि 
द्रव्या्िताः, नते स्वातचञ्येण गृह्यन्ते सो ङ्गधादिवत्‌; द्रव्याश्चता चाऽऽ 
कृतिः ; स्वातन्ब्येणाऽ्ग्॒तानां च पृथङ्र्मिदेशायोभ्यत्वात्‌ । तेन अस्य 
शाब्दस्य वाच्या' इति न शाक्यते अ।छृतिरनि्दष्टुम्‌ । तस्मद्रथवहारसमधि- 
गम्येवाऽऽकृतिपदाथता, न निदशसमयिगम्या । वुद्धञ्यवहारादे वाऽऽ कृतिवचनता 
गम्यते म्यवदहारश्वाऽन्वयव्यतिरेकज इत्यन्वयञ्यतिरेकश्चमतया कारुन्तस- 
वस्थितिनिश्चयात्‌ । प्रत्यािज्ञया च चिना कालार्तरावस्थित्यनिश्- 
यात सिद्धा भ्रस्यभिज्ञा ॥ १९॥ 
सङ्खयामकात्‌ ॥ २० ॥ 

“सङ्कन्याभावाव्‌” इत्यनेनाऽपि सुज्ेण - तदेवेदं सप्रस्यमिज्ञ प्रत्यक्ष पुनर. 
षन्यस्यते । किमर्थः पुनखपन्यास इत्यत्रा ऽऽह ~ हेतुप्रचयदशन थम्‌ । पुनख्पन्य- 
स्तम्‌ । अन्न चोदयति-हेतुप्रचये पुनः कोऽर्थोऽभ्यधिकः सिध्यति ए हेतुना हि 
साध्यं साधयितव्यम्‌ ; तच्चेकेनाऽपि हेतुना सिध्यतीति नाऽस्त्यीधकेाऽ- 
ऽधः, हेत्वन्तरनियेक्षतवद्धतूनां स्वाथसिदधो 1 यदि हि यावत्परर्परखब्ययेक्षा 
पव साध्यं साधयेयुः, तदा भवेदर्थो हेत्वन्तरोपन्यासस्य ; न चेतद्‌ 
स्ति। उत्नरम--न खड कथित्‌ ! अर्थः । चोदयति--अनथकस्तद्िं भ्रचयोप- 
न्यासः । परिहरति--न चाऽनथैकः । प्रयोजन दशेयति-- प्रचये बाह्ुध्ये 


१ पृथण्देशायोग्यत्वदिति. क. पु, 
३९ बु० जु° 


^. -------------~ ~~~ ~----------~--------- ~~~ ------~-~--~---- - -- ~~~ -~-------~---- ~+" ~-----------=----~ नन 


२४२ वदती | अ,१.पा.१.स्‌ २० 


तस्मादस्ति भरयोजनष्र । कथमसाों एतवसुच्‌ अत्यभिन्नायां हेतुः ! 
एकस्याऽऽदत्ता दश्चेनात्‌ । पस्यमेकस्य; स तु क्रेयायाः “क्रिया 
भ्याषटत्तिगणने इत्यादेश्चात्‌ ; न हि शब्दः क्रिया । कि तिं! 
द्रव्यं गुणो वा स्यात । तदिदमन्यदी यमन्यस्योच्यपानं मातुरुष- 
नकथनन्याय माचहृति । 


सति हेतूनां दाव्येमाहयैषियामपि सस्कायैधिय।मपि मवति ; आहायेबुदि- 
पुदषानुधरदा्थश्चाऽयं प्रयासः, न कृतधियाम्‌ ; तस्मान्मन्द बुद्धि भ्रबोघनमत्ति 
प्रयोजनम्‌ । 

ददानीम स्षिपति--कथं पुनरसो कृतच प्रत्यभिज्ञायां देवः १ उक्तरम्‌- 
एकस्याऽऽगतो दरदीनात्‌ । तेन 'अध्ृत्वो गोशब्द उच्चरितः" इति 
छत्वसुचश्रत्यथयोगादेकस्य शाब्दस्याऽऽन्ाचि; प्रतीयते; पकता 
प्रतीतिः प्रत्याभिश्चति मवति कत्वद्च्प्रयोगः त्य सिन्ञाहेतुः । पुनराक्षे 
धाऽऽह--सत्यमेकस्याऽऽचुत्तो; ख तु क्रियायाः । पकस्या अआच्त्तो; क्रिया 
भयाबृत्तिगभने इत्यदेक्ञः । पाणिनेभगवतस्वुत्रम्‌ । (१)न हि शाब्दः क्रिया | &, 
तर्हि ? द्भ्य गुणो वा स्यात्‌ । पतश्चाऽनास्थयाभिहितम्‌; पर्माथतस्तुं गुण 
पवाऽयम्‌ , अन्यथा ब्रहणान्ुपपत्ते; नित्यत्वे हि यदि शब्दा द्रभ्य 
स्यात्‌ ; तदा तस्याऽऽकाशवत्‌ विभुत्वमङ्खीकर्णीयम्‌ ; अन्यथा सवं 
त्रोपम्भो न स्यात्‌ ; विभुत्वे च सेत्याकाश्चस्य श्रोजतेवात्‌ तेन सदं 
सम्बन्धो वाच्यः प्राप्यकारिस्वादहिरिद्द्रियाणम्‌; नच दयोवभुनो 
दैभ्ययोः सयेगोऽस्ति, सयोगहेल्वभावात्‌ ; अन्यतरकममज उभयकम- 
जः सयोगजश्च सयोगो भवति, न च द्योरपि स्वेगतयाः कमास्तः; 
न च[ऽनवयवानां सयागजोऽपि सयोगो घटतः; न च समवायोऽपि यु 

द्योद्व्ययोरारभ्यारम्भकमावदहीनयोः परस्पराखलमवायात्‌ ईह्‌, 
इति (र)वबुध्यनुत्पादात्‌ । गुणभूतस्तु राब्दा गगनत्मक नचरवणन्द्रय सम 
वतत इति युज्यते श्रोत्रेण ग्रहणम । न चद्‌ वाच्यम्‌-पाथवी कणश 
ष्कुटी सयोगलक्षणेन सन्निकषण राम्द्‌ गृह्णातीति, पायवत्वेन अवे 
न्द्रियस्य गन्धे(पलम्मकत्वप्रसङ्गात्‌ इति कृतमतिमहता तन्वान्तरानु 
सरणायासेन । उपसंहरति तदिदमन्यदीयं क्रियाखम्बन्ध्यभ्या्रन्ि. 
गणनपन्यस्य शाब्द स्योच्यमान भातुरधनकथनन्यायमावहति । 





१. नच शब्द्‌ इति ख. पु २. बुध्यनुत्पादनादिति, क. पु 


शंब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋलजु{तेमटपेता । २.५१ 


अत्रोरय ते--वस्तुस्व मावानभिन्ञो मवान्‌। काऽत्राऽनमिज्ञता ! 
वस्तुस्वभावपेक्षिणो धादेश्षा भवन्ति । अनुपानगस्या च क्रिया। 
ततः किमू? न चाऽनुपानगम्यस्य (१)स्वरूपपुपरभ्यत इत्युक्तम्‌ । 
अुपरन्धस्वकक्षणस्या ऽऽषततिः केनाऽवगन्तुं शक्यते ? नतु चये 
नवाऽस्ति कार्यतः; आष्टत्तिरपि वतो(२) भवतु 1 मेवम्‌ ;कायारत्ता- 
वातः हाक्यते (३)अवगन्तुम्‌, न कायेतः । कायस्य तु कायेतया 
आष्त्तिदुंकंभा; कार्थान्तरतेव तत्र स्थात्‌ । ज्ञप्ये पुनरिदं सम्भवति । 
ज्ञ प्यश्च शाब्द उच्चारणस्येत्युक्तम्‌ । तस्पात्‌ पुनः पुनः ज्ञाप्यमान 
ता शब्दस्य गम्यते, नोत्पद्यमानता । अता मङ्गले कमणा (डका 
क्याद्‌ चिरिस्युश्यते; न स्वतः, कायस्वामाग्यात्‌ । हृतस्य 


समाधत्ते -- अत्रोच्यते, वप्पुस्वभावानभिक्ञो भवन्‌ । नतु कि वस्तुस्वभा 
वैन ज्ञातेनेत्य त्रा ऽऽह~-वस्तुस्त भावविक्षिणो ह्यदेशा भवन्ति । तेन वस्तुस्वभावं 
(टवा तेषामर्थो बणनीयः। तथाऽपि(६) किमिन्याह -अनुभानगम्या च क्यिति 
द दिीतमन्युमाने । ततः किम्‌ १ उकत्तरम्‌-न चाऽनुमानगम्यस्य स्वरूपसुपलभ्यत त्युक्त 
म्‌। सामान्यतो र्स्य ^किमपिः इति ब्राहकत्वात्‌ । अनुपलन्वस्व मावस्य 
च कमणः केनाऽडऽढृत्ति राक्यतेऽवगन्तुम्‌ ए तन [क्रियास्वाब्रुतस्तावदाज्जला 
नाऽरित । नन्‌ येनैव प्रमाणेनाऽस्तत्व ग्रह्यतें कमणः, तन्ाऽऽन्रात्तरप 
प्रड्यिते । स पवाऽब्द-- स्यतः । आस्तत्वमवगस्यत; अद्रिर ततत एव 
भवतु । परिहरति-गवम्‌ ; कायादृत्तावादृत्तिः (६)रक्यतेऽवगन्तु न कायतः। कार्यता 
हि स्वरूपमात्रावगतिः; अतः कायोन्रत्तावेव कमाच्रुत्तिरवगमनाया। 
कायस्य च कायतयाऽश्चृत्तिदुरुभा । कायस्य च कायत्वाद्‌ वाऽऽच्रा्तनाऽ स्त; 
च स्थितस्य कायेताचुपपन्चः। कायान्तरतेव तत्र स्यात्‌ । आवतमान हं कार्य 
कायान्तरमेव स्थात्‌ ; न पुनस्तदेव, छतक्रयमाणयामदत्‌ । तस्मि 
कायेपक्च छत्वसजनुपपत्तिः क्षप्ये पुनरिदं क्रैयाभ्याद्धाच्णणन सम्भवात । 

ननु च सिद्धान्तावेख्दधमद्‌ामति काश्चन्मन्यतः त प्रलय 
ज्ञाप्य शब्द्‌ उ्ारणस्यत्युकम्‌ । तस्मात्टृत्वसुचभ्रयागात्‌ पुनः एन. प्रयागः 
्ञाप्यमानताऽज शब्दस्य गम्यते; नोखद्यमानता । अतो भङ्गैतवेऽपि कमणः 





१, स्वरूपं छभ्यत इति क. पु । २. भवतीति, क. पु. 
३. वक्तुभिति क. पु. ४, ज्ञाप्येक्यादिति. ख पु. 
५, करमिव्यत्राऽऽदहेति. क, पु. ६. दाक्षयते वक्तुमिति, ख. पु, 


२४४ बृहती [अ.१.पा.१०त्‌ ,२०. 


करणं नासीति इतिनः । तस्मादेवविषय एवाऽयं इत्वसुच । 
कर्थैक्यं च भरसमभिज्ञानादिल्युक्तम्‌ । तस्मात्‌ युक्तः कत्वघुजथंस्य 
हेतुतो पन्यासक्तद्रहणे । 

(१)५अन्यत्वेऽपि साति साड्येन व्यामूढाः "खः 
इाति वश्य न्ति" -- इति किंमिदसुपन्यस्तम्‌ { इदमवपिन्य 
स्तम्‌ । न व्रूभो नोपम्यस्तमिति; किमनेन निरत प्रयासन्ञाया 
इति न विश्च; । इदमनेन निराक्रियते-मेदाग्रणनिबन्धनेय "तः, 
इति बुद्धिः; भेदस्य चाऽग्रहणमतिसादश्यादजाविकनां ज्वार 
दीनां दृष्टम्‌; अग्रहणे च भेदस्य नाऽन्पं व्यपदेष्टुं शक्यते ; 
अन्यतवाज्यपदेशचे च किमन्यदव्निष्यते स एष' दति ज्यपदेशात्‌ ! 
तिवकराग्रहणमेवाऽत्राऽपराध्यते मणिष्ुक्तादिष्विव विदेकशुन्यानाम्‌ ; 





स््रसावतः कायक्यात्‌ ज्ञाप्येकृयादाइत्तिरिव्युच्पते न स्वत (२)का्ंस्वाभाव्यात्‌ 
कमणः । तथाऽपि कथन स्वपमावत अन्रु।त्रेत्यज्राऽऽईद-- तस्य कस्ण 
नाऽस्तीति कृतिनः पण्डिताः । ,*,.."ज्ञाण्याव,. "नकां ( तनंक्ज्ञाप्याव 
मरैतेकां ) करियामङ्खीकृत्य क्रिवाम्यब्रत्तिराधरयर्णीया | तदिदमुपसह 
रति--तसमदेवंविषय एवाऽयं कत्वघुच्‌ । कार्थैकय निबन्धना कमेण आदराच्च. 
भाश्रदपत्यथ 

नय॒ च तथाऽपि कथं कत्वुच््रत्पया हेतुर्वत्राह- एाचकय 
च प्रत्याभिज्ञानादिल्युक्तम्‌ । तस्मादुक्त. कप्वसुजथेस्य देयुत्वेनोपन्यासस्तद्रहणे । 
प्रत्यभिन्ञ(याभिदयथः। साद्द्येन व्यामृढाः सः इति वहयन्ताति भमाव्यमयु 
भाषितम्‌ । अआश्चिपत्ति-किमिदसुपन्यस्तामेति । समाधत्त ~ इदमवापन्यस्तम्‌ । 
नाऽत्र किञ्चित्तिसयोहितमस्तीति। आश्षप्ताऽऽह-न व्रूभा नापन्यत्तामति 
रत्यभिन्ञायस्तु किमनेन निराकृतमिति न विद्य. । खमाधत्ते-ददमनेन निराक्रियते । 
धः इतिवुद्धरमेद छाधकत्व निराङ्‌तमित्यथंः । यस्माद्भदाप्रदणनिब 
एषनेयं "स इति बदिः शब्द स्था ऽघुनात्पन्नस्य मेन्नस्याऽपि पूब्रत्पन्नात्‌ 
भद मगरहत दति व्यपदेशोऽय व्यवहारश्च प्रवतत ; भदस्याऽग्रहण 
चाऽतिसाष्द्य'दजाविकाना ज्रालादाना च इध्म्‌ । कथ पुनभेद्‌त्रहणात्‌ 
खः इति व्यपदेश्च इत्यत्राऽऽह~सम्रहणे चे भदस्य नाऽन्यत्व शक्यते भ्यपदषुत्‌ $ 


= ---~~-~~ ~ ----~- ५ म ननन, ~ > ~~~ ------------- ~ लकः कनपकमकम  मज- स 
[ ~= = 








छ 


१ ओ. भ, २२. ११. २. कायक्वभावल्वादत, नपु 


काब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋज्ुकविमलपेता । २४८५ 


क क, क, 


तस्माद्िषेके यत्र (१)अयख्थीयताम्‌ ; (“आ्रवेकः परमापदां पदम्‌ 
आपत्सु जातद्रभानां विवेक एवेकः परणं परम्‌ । (२)प्तय यथा 
[१९ #५ ५, =< ११ [^ ४ ¢ क 
भवनाहु कन्त्वन्न ववकम्महण उवाछादनापव इतुनऽस्- 
इति “अस्थानात्‌"” इस्यस्मिन्‌ सूत्रे छिखितं विस्तरेग । 
(२)८स्यादेतत्‌ बुद्धिकमेणी अपि हि ते पत्या 
ज्ञायेते; ते अपि नित्ये पराप्नुत्तः”-इति किमिदं कूपाण्ड- 
तनम्‌ ! उत्तरेणाऽपि कू्माण्डतेव पद्र्बिता--(४)^जथ प- 
त्यक्षे, नित्ये एवः इति ; प्रत्याभिज्ना दहि कालान्तरा 
@ = ० ~~ ¢ [५ ४ 
वस्थाव्त्व दहतुरुक्तः । यद्‌ कषपण्यार्पं साम्स्त; काऽय 
मुपारस्भः १ अथाऽयपभिपायः-अभ्युपगमदहानं प्राप्रोति इति; घ- 
अन्यत्वान्यपदेशे च किमन्यदवक्ेष्यते “स एवः इति व्यपदेशात्‌ । तस्मादिवेकग्रह- 
णमेवाऽत्र अ्रान्तापरष्यते, तदश्चेनेव विपरीतव्यवहारो मन्दाधेयाम्‌ । 
मणिमुक्तादिष्विव विषेकचून्यानाम्‌ । रत्नपरीक्षायामङतपरिश्रमणाम्‌ । तस्मा 
विवेके यतन आस्थीयताम्‌। यततः “अविवेक. परमापदा पदम्‌» आपत्सु जातोद्रेगाना 
विवेक एवैकः चरणं परम्‌ । खमाघत्त- सत्य यथा भवानाह । अविवेक निबन्धन 
पव भान्तिषग्रवहार इत । [िन्तनत्र विवेकाग्रहणे ज्वारदीनामिव हेतुनौऽस्तीति 
"अस्थानात्‌"” इत्यिमन्‌ सूत्रे खिखित विस्तरेण । यथा उवाछादीनां विषेकाग्रह 
णनश्चये हेतुयरेतः तथेह नाऽस्तात्युकतम्‌ "'अस्थानात्‌' इत्यारमन्‌ 
सूत्र, पुदपक्षस्य परेहारपयन्तत्वात्‌ , “सतः परमद शेनम'हत्यनेन सह 
"अस्थानात्‌"' इत्यस्यकसूज्त्वात्‌ “खतः परमद शनम्‌?” इदत्यच्ोक्तमव 
“'अस्थानात्‌? शत्यन्राक्तमित्याह । 
स्यदितत्‌ , बुद्धिकभ्णी अपि हि ते प्रत्यभिज्ञायेते ; ते अपि नित्ये प्राप्नुत इति 


भाष्यमनुभाषितम्‌ । आक्षिपति ई कूरमाण्डपतनम्‌ १ उत्तरेणापि कुदमा- 
ण्डतैव प्रदरिता-- “अथ परतयकष, नित्ये एव” ह्यनेन । अत्रैव हेतुमाह- 
प्रत्यभिज्ञा हि कारान्तरावस्थायित्वे हेतुरुक्तः । यदि कमेण्यपि ख।ऽस्ति प्रत्यभि. 


जञा, भवतु कारान्तरावस्थितिः कर्मणोऽपि; केोऽयञ्चपलम्भः--कमां 
पि काङान्तसावस्थायि मवतीति १न हि कमणि काठाल्तरावस्थापिनि 


क (अ 


नाढ्दस्य काटान्तराकास्थातावचपद्यतं । अयङ्यमानप्रायः-जन्युपयमहान भ्र 


=-= ~~ "~ ~ >~ = ~~ ~~ ---- ~~~ ~~~ 





ज नक का~ = ~ "~~~ 


१, आश्रीयतामिति क. पु. २. सत्यमाह भवानिति क, पुर 
३ शा. भा, २२. १५. ४ शा. भा. २२. १६. 





२४६ बहती [ अ,१.१।.१्‌ ,२५. 


त्यमनित्यत्वमभ्युपगतमस्पाभिः; आनुमानिकतव मपि । न चाऽऽनुमा- 
निकेऽयं परत्यभिङ्ञा मवति । स्वरूपग्रहणे हिस्वभावादसम्बद्धोऽय- 
युषाङम्मः । यदि अस्पदभ्धुपगपन्ञानमस्ति, (र)स्वाकारमस्तु, 
किमिद मधजरतीयम्‌ ! उच्यते -- यचेकका्यतात्‌ कमौभ्यापं कुल- 
पुजाचष्ट, कार मान्यताऽपि न सिध्यति! न हन्यस्वावगतावभ्या- 
सावगतिः । गस्यमानेकत्वाच्च तदुबुद्धेरपि नानात्वमनवगम्पमेषं । 
तदिदयुक्तम्‌-“बुद्धिकमेणी अपि हि ते प्रत्यभिज्ञायेते, ते अपि 
प्नोतीति । कमविषये उपाङम्मः । दुषयति--सत्यमम्युपगतं कर्मणोऽ 
नित्यत्व काङ(न्तरानवस्थाचित्वमस्माभि., आनुमानिकत्वमप्यभ्युपगतम्‌ । 
न च।ऽवुमेयेऽर्थं परत्यभिक्ञ!ऽस्ति, स्वरूपाग्रद्णात्‌ ; यस्य हि स्वरू- 
प स्वलक्षणं गह्यते, तश्र मवति पत्यभिन्ञा ; न च नित्याचुमेयानां स्व- 
ङूपभ्रहणमरस्ति ; नित्यानुमेय च कमे ; अतः प्रत्यभिश्चालक्षणकारखान्त- 
रावस्थायित्वहत्वमावादसम्बद्धोऽयमुपालम्भः--यदि पत्यसिज्ञया काटा 
न्तरावस्थिति , तदा कर्मणोऽपि प्रद्यभिक्षया कारान्तरावस्थितिः 
प्राप्नोतीति । 

अथ कमेण्यनुमेयतामज्ञानत पएवाऽयम्रुपारम्म इति तनत्राऽऽह-- 
यदयस्मदभ्युपगमङ्खानमसिति; सवाकारमस्तु ; किमिदमधेजरतीयम्‌ १ यदि कमे कालाः 
न्तरानदस्थायिः इति मीमांसकमतं ज्ञायते, तडा "न प्रत्यभिज्ञायते, इत्य. 
पिक्चायत इत्यथः । उत्तर्माप "नहि ते प्रत्यक्षे हइत्यसम्बद्धमेव ; प्रत्य. 
मिक्षा हि निराकरणीया, न पुनः प्रत्यक्षता । अथ प्रत्यक्चतानिराकरणेन 
प्रस्यमिक्ञेव निराक्रियत इति, वन्न 5 अरत्यक्षेऽपि प्रव्यभिज्ञालम्मवात्‌ । 
“सथ प्रत्यक्षे; नित्ये एवः» इति चाऽनुपपन्नम्‌ , धरत्यक्चेऽपि करिमश्चित्‌ 
प्रत्यभिश्चाचुत्पादे काान्तरावस्थितिनिश्चयामावादिति। 

उच्यते--ययेककारयत्वात्‌ क्माभ्याघं कृत्ुजाचषटे, तर्हिं कारणान्यताऽपि न सिष्य. 
ति । कारणभूतस्य कर्मणे।ऽष्यन्यता न लष्यति नाऽवगम्यते। कुतः न 
ह्यन्यत्वावगतावभ्यास्रविगतिः । तस्मादभ्यास्लावगतिभिच्छता त्वया कमोऽपि 
नानाभूत नाऽवगम्यत इत्यङ्गीकरणीयम्‌ । गभ्यमनेकत्ाब गम्यमानस्येक 
त्वाच्च बुद्धेरपि नानात्वमवगम्यमेव ; तेन बुद्धिकमेणोरन्यत्व नाऽचगम्यते । अ 
न्यस्वानवगमश्च प्रत्याभिन्ञा। अतो यदि अ्रस्यभिक्षया च्ब्दस्य कालान्त. 
रावस्थितिः, तद। बुद्धिकममेणोरपि प्राप्नोति; न च त्वयेष्यव इत्यभ्युप. 





[22211 


¢ स्त्विति 
१, सवेप्रकरमस्तविति. क. पु. 


शड्दनिस्यस्वाधिकरणम्‌ ] ऋज्ञप्विमलोपेता । २४७ 


निव्ये प्राप्नुतः'?-इति । स्यातां नित्ये, यदि ते परयक्षे; न धप 
त्यक्षऽय प्रत्यभिज्ञ! भाप्रोति । नलु च मेदाग्रहण प्रत्यभिज्ञा; सा 
[*९ ¢ ॐ [५१ € ५ 

च बुद्धिकषणोरप्यस्तीत्युक्तम्‌ , कायेगम्यत्वादनुमेयानाम्‌ । स. 
त्यम्‌ , यदि भेद ग्रहणं भस्यभिज्ञा ; तद्भहणं तु भस्यभिन्ना; कार्यं 
हि कारणपस्तीत्येताबति ज्ञानघुत्यादयति,) न पुनस्तद्रा अन्यदरेति ! 
प्रत्यभिज्ञा तु तदेवेदम्‌ इति प्रसिद्धा कोके । 

(१)““हयस्तनस्थ हाञ्दस्य विना ादृन्योऽधतन इति चेत्‌" 
इति । किमत्राऽ्वुक्तयुक्तं भाष्यकारेण { नतु सत्यां पत्यभिन्नायामनुष- 
कम्मे कारणान्तरं करपनींय मित्युक्तम्‌ ; कल्पिताः स्तिमिता वायवः! 
तदपगमे चोपरन्धिरिति; (२)संयोगवियागा अपगमहेतवः; किम. 
गमविरोधेन शब्दनित्वतापक्षोऽनुपपन्न इष्याक्षेपः। तदिदयुक्तम्‌-बुद्धिकर्मणी 
भपि हि ते प्रघ्यभिज्ञायेते; ते अपि निघ प्राप्नुतः इति । तेन चोद्यभाष्यं तावत्तमर्थि. 
तम्‌; उत्तरमाप्यमपि समथेयमान आद -स्यातां नित्ये, यदि ते प्रक्ष । अस्याऽ. 
थेः-यदेव हि भ्र्यक्षं तदेव हि प्रत्यभिज्ञायते, नाऽन्यत्‌ ; न बुद्धिकर्मणी 
प्रत्यक्षे तस्माष् ते पर्यभिक्ञायेते; अप्रत्यभिन्ञायमने च कथ कालान्त. 
रावस्थायिनी भवतः १ कस्म।त्पुनर्रव्यक्षत्वेना.ऽप्रव्यभिन्ञेस्य त्राऽऽह्‌~न 
हयप्रत्यक्षेऽथं प्रत्यभिज्ञा भवति । स्वरूपाश्रहणात्‌ । ननु च मेदाप्रहण प्रत्यभिज्ञा ; सा 
च बुद्धिकमैणोरप्यस्तीस्युक्तम्‌ , कार्यंगम्यत्वादनुमेयानाम्‌ । स्वरूपग्रहणे च मेको 
न गह्यते ; अतोऽचुमेयत्वेऽप परत्यभिज्ञासम्भवात्‌ कालाम्तरावस्थायि. 
त्वापातः । परिहरति -सत्यम्‌ , यदि मेदाप्रहणं प्रत्यभिज्ञ ; तद्म्रहणं तु प्रप्यमि- 
ज्ञा । साच कमणि नाऽस्ति कुतः ? कायं हि कारणमस्तीत्येतावति ज्ञानसुत्पा- 
दयति, न पुनस्तद्वा अन्यद्रेति । प्रत्यभिज्ञा तु 'तदेवेदम्‌ इति रोके प्रबिद्ध। । यावता 
हि पविना कायं न सिध्यति, तावदेव हि कायेमवकट्पत हति न पुनस्त. 
रवमतख व। स्पृशति; पर्यभिज्ञा तु "तदेवेदम्‌, इति पृर्ानुभूततया 
वस्तुम्रहणम्‌ । अतो बुद्धिकमंणोः कर्यकगम्ययोः भ्रत्यसिन्ञा नाऽस्तीति 
समर्थितं भाष्यम्‌-“न हिते प्रत्यक्ष । अथं प्रत्यक्षे, नित्ये एवेति । अ. 
स्य! ऽप्ययमर्थः-- यदि प्र्यसिन्ञाथते ततो नित्ये वेति; प्रत्यश्चशाब्देन च 
प्रस्यभिज्ञायमानतोच्यते । 

"ह्यस्तनस्य शब्दस्य विनाशादन्योऽयतन इति चत इति भाष्यमदुभाषि- 





१, शा. भा, २२, १५७. २. संयोगविभागा इति क, पु, 


४८ बृहती [ अ, १.पा.१य्‌..२० 


न्यदवक्षिष्यते ? शदपवद्िष्यत-उपलब्यं हनुषरभ्यमान ननाऽस्तिः 
इत्यस्य ज्ञानस्य गोचरतामापद्यते ; न द्यत्यन्तानुपङभ्यमानं नना 

स्ति? इति ग्रहमास्कन्दति । यद्युपटन्धपपि न गोचरीभवति, अनास्व- 
दमेवेदमम्थुपगतं भवति । अभ्युपगतं चेतत्‌ ““नाऽस्तीत्यस्याऽथे- 
त्याऽसनिङ्कष्स्य इति । तस्मादभावो निर्विषयोऽनेन वा विषयेण 
विषयी चक्तव्यः | तस्पाञ्ञ्वालादिष्विव शब्देऽप्यापतिता प्रयि 
ज्ञा। अहो बताऽनुपढ्धावविवेको ऽयम्‌ $ यथेवाऽस्यन्तानुपङ्ब्धवि- 


तम्‌ , आक्षिपति-किमत्राऽनुक्तयुक्त भाष्यकारेण १ स पवाऽऽह-ननु सत्यां प्रत्य 
मिह्नायामनुपलम्भे कारणान्तरं कल्पनायमिव्युक्तम्‌ ; कल्िताश्च स्तिमितां वायवः ्रोज्न- 
पिधायकाः अद्ुपटम्महेतचः । तद्पगमे चोपलन्विरिति कदिपतम्‌ । स्थो- 
गविभागश्च वायवीथास्तदपगमे हेतव इति च किपतम्‌ ; किमन्यदवशि- 
ष्यते १ अस्याऽथः-उपलञ्घस्य रान्दस्य मध्ये पुनरयुपलम्धस्य प्रत्यभि. 
ज्ञायमानस्य मध्यकारेऽपि नाद्यो नाऽऽश्चयणीयः, कारणान्तनर्वशादन्चुप 
छन्धिसम्मवात्‌ ; यदि खमग्र एवोपरम्भकारणे पुनरजुपलम्मः स्यात्‌ , 
तदा विनाशः कदप्येतः न च शब्दस्योपखम्भकारण समत्रमसिति, स्ति 
मितवाय्वपनयस्याऽपि तदुपलम्भकारणत्वात्‌ । एतच्च प्रत्याभिज्ञावङेन 
कटप्यते । तदेतच्च “सतः परमददौनम्‌?' हत्यत्रोक्तम्‌ । अतः किमपर- 
मनिराष्ृतम्‌ , यन्निराकरणाय पुनरिदं भाष्यकारेणोच्यते ? समाधत्ते- 
इदमवशिष्यते, उपरुग्धं ह्यनुपलभ्यमानम्‌ नाऽस्ति" इद्यस्य ज्ञानघ्य गोचरतामापद्यते । 
यदेबोपरृब्धं नोपभ्यत, तदेव (न।ऽस्ति' इत्यस्य ज्ञानस्य विषयः। उप. 
ठष्यानुषरुढ्धिरेव "नाऽस्ति" ¶ति ज्ञायते व्यपदिश्यते चेत्यथेः । कस्मा. 
दुषङब्धानुपरन्धिरेव नाऽस्तीत्वजाऽऽह--न हयत्यन्ताुपलमयमानिं नना 
इस्तिः इति ज्ञ[नमास्कन्दति । तश्च यद्यप्युपरुभ्धमपि न गोचरीभवति, तद. 
नास्पद निर्विषयमेवेदम्‌ नाऽस्तिः इति क्ञानमभ्युपगत मवति; निर्विष- 
यत्व चोच्ेद पव स्यात्‌ । अभ्युपगतं चेतत्‌ “नाऽस्तीत्यस्याऽथेस्याऽसनिकृ्टस्य 
इति अनेन प्रन्थेन । तस्मादभावो निरविंषयोऽनेन वोपलन्धानुषरम्मेन 
विषयेण विषयी वक्तव्यः । तस्मान्छढड उपलब्धो मध्ये पुनरदुपलभ्य 
मानो नाऽस्तीत्यभ्युपगमनीयः । ततश्च विनष्टः; विनष्टे च शब्दे उवार. 
दिष्िवाऽऽयाता प्रत्यभिज्ञा मेदाश्रहणमात्ररूपाः न पुनः परमाथेतस्तन्न 
वि 

पव सद्यभाष्य कमस्य द्ध पर्हरत--जद्य बताऽचुपरखस्षाः 





शब्दमित्यत्वाषिकरणम्‌ ] ऋजुविभलोपेला । २४९ 


षयानुपङन्धिः "नाऽस्ति" इस्यस्य ज्ञानस्योत्पत्तौ नेष्टे, तथा तद्भह- 
णव्रिषयेऽप्यरथे । तस्पादसुपलान्पपात्रप्रवेदम्‌ , यदन्तरा शब्दे । 
तथा च लोक्िका जायादिषु नाऽनुपरब्धिमात्रेण (नास्तिः इस्यव- 
गच्छन्ति, पुनदैदोने विश्वासदशंनात्‌ । तस्मात्‌ सप्रस्यमिङ्ञभयक्ष- 
सथ्यपेक्षोऽयं प्रमागामावस्तत्र वक्तव्यः| कुतः ! सापेक्षत्वाद्भावस्य 
निरपेक्षा भस्यक्षस्य । तदेतत्‌ (१)“ज्रालप्ब्या सिद्धम्‌"- 
इत्यनेनोक्तम्‌ । यदप्यत्राऽतुमानं सवंभावविषयपुक्तं नास्तितावग- 
तौ, तदप्यत्र न सम्भवति ; अन्ते क्षयदशेनात्‌--इति हि तत्र 


प्ण, शे, =, 


वविवेकोऽयम्‌ ; यथेवाऽ्यन्तानुपलन्धविषयानुपरञ्विः नाऽस्ति” इत्यस्य ज्ञानस्योत्पत्ती 
नेष्टे । विषयतां न यातीत्यथेः; तथैव तदुम्रहणविषयेऽपि परत्यमिक्ञायमनेऽयै 
स्यथः । तस्मादनुपलन्धिमात्रमेकेदम्‌ ; यदन्तरा शब्दे । न पुनन सितित्वङूपेयम. 
नरुपरभ्धिः; यतत एव (२)तद्हणविषयो न नार्तितयोचख्यते । तथा चज. 
किकाः जायादिष्ु गृहा वर्थितेषु गहाल्निर्गत्याऽयुपर्धेषु पुनग प्रवि. 
दय प्रत्यसिज्ञायमानेष्वनुपलन्धिमात्नरतया नापतिः इति ना्वगच्छन्ति। कथं 
९नरवगम्यते नाऽस्तीति नाऽवगच्छन्तीति, तन्ना ऽऽह--पुनददने विद्वा 
दशनात्‌ । अन्यथा हि न विद्वासलः स्यात्‌। तेन यदाहुः-यथपि परत्य 
भिज्ञायते ; तथाऽपि मध्ये विनष्टा भविष्यतीति तन्निरस्तम्‌, अनुपल. 
डिधमात्रस्याऽपि(३) नाश्च रूपत्वात्‌ ; आत्यन्तिकी ह्ययुपरन्धिर्विनाश इति 
कोके(४) इष्टम । तस्मात्‌ सप्रत्यमिज्ञा्तयक्षसव्ययक्षोऽयं प्रमाणामावस्तत्र वक्तव्यः । 
यत्न प्रत्यमिन्ञाऽपि नोत्पद्यते; तञ्च प्रमाणाभावोऽभाव इतिं । कुतः? स पिक्षस्वा. 
दभावस्य । प्रमाणासाबोऽमाव इति; तेन प्रमाणापेक्छया वक्तवयः । (ध)प्रत्य. 
सिज्ञा च प्रमाणम्‌, अतस्तदपेक्षयाऽभावो वक्तब्यः । निरपेक्षत्वाच्च प्रत्य 
क्षपय । (६) भत्यक्चमञुपरस्भाभावमपेक्षते ; तेन सत्यप्यन्तरानुपलम्मे 
भवत्येव पत्यक्चात्‌ प्रत्यभिज्ञानरूपात्‌ भावानिश्चय हति । एतञ्च ^'तदे- 
तदानुपृव्यौ सिद्धम्‌” इत्यत्र भाष्य उक्तम्‌ । यदप्यत्राऽलुभान सवंभावविषयसुक्कं 
नारिततावगतो, तद्प्यत्र न सम्भवति । सवेमावविषय नास्तितावगतो यदनु. 


~~~ -~ ~~~ ~~ - -~~---- ~~ ------- 


१, शा. भा. २२. २५ । 
२. तदूम्रहणविषये नास्तिता नोच्यत इति, क, पु, 

३. विनारेति. क. पु । ४. प्रसिद्ध इति, क, पु. । 

५० प्रत्यभिह्ञाऽपि चेति. क, पु, $. प्रत्यक्षमुपलस्ममावमिति, क. पु, 


३२ ऋण 


२५० वहती | अ, १.पा.१.स्‌*२० 


हेतुः । न च श्ब्देऽन्ते प्षयोऽस्ति । अतो न तेनाऽपि बाध्यत इयं 
परस्यभिज्ञा घशाटिषु कदावेदाकम्पयत्यपि ॥ २० ॥ 





मानसुकं बोद्धेः, तद्यन्न शाब्दे नाऽस्ति । कुतः १ अन्ते च क्षयदश्नात्‌ 
इति तत्राऽ्चुमाने हेतु" । न च शब्देऽन्ते क्षयोऽस्ति । अतस्तिनाऽप्यञ्युमानेन न 
(र्)बाध्यत इयं भत्यभिज्ञा; घटादिषु कदाचितप्रत्यभिक्ञानमिवमनुमानमाक. 
म्ययतीत्यपि समाव्यते, तेषां श्षयदरोनादिति ; न पुनस्तेष्वपि प्रत्य 
भिज्ञा शक्यत अकम्पयितुमित्यनन्तरमेच वक्ष्यामः । 

अन्ते च क्षयदहनात्‌"” इत्यय हेतुबोद्धानामिच्थसुपवणनीयो निराक 
र्णायश्च -इह घरादयो भाग विनाश्चभाज्ञ उपलभ्यन्ते; तेषु चन्ता--कि 
ते स्वहेतुभ्या विनदवरा जायन्ते, उत्त कारणान्तरेण तेषां विनाश्य जन्यत 
हात । तच्नषा न कारणान्तरायत्ता विनाशः, (रोकरारणान्तयदीनत्वे वस्यव 
स्त्वन्तरभूतस्योपनि पातेऽपि पवेभावस्य पूवेवदुपलम्मादिश्रसङ्गात्‌। नच 
कारणान्तरायत्त(३)जन्मा वनाशो मदस्वमावभुता भावतुमहात, कार. 
पभदस्य कायमदापादकत्वात्‌; उत्पन्नोत्पद्यमानयोश्चैकत्वायुपपत्तिः 
तस्प्रात्‌ स्वदेतुत एव विनाशिनो भावा इति वेदितव्यम्‌ । ततश्च विनाशं 
प्रत्यन्यानपेक्षया उदयानेन्तरापवार्गण हत्यापतितम्‌ । अतः क्षणिकस्थि, 
तिघमाणो भावाः स्वहेतुभ्य आत्मानं कमन्ते; ते च क्षणान्तरमारभन्तेः 
तदपि क्लषणान्तरामेाते खडशापरम्परोपज्ञननज्ातविश्रमाः पुमां खस्त्वा 
भ्यवसायिनो व्यवहरन्ति । यदातु विलक्षणका।रणान्तरोपनिपातोभम 

ति, तदा विसलहशक्षणान्तरोदये विनाश्चम्यवहःरं प्रवर्तयन्ति । तस्मा. 
दन्ते विनाशो न स्वासाविकं विनाश्चं विनोपपद्यत इति(४) तदश्चनात्‌ स्वा 
भाविकः कृतकानां विनाक्ञोाऽभ्युपगम्यते । खव च भावाः तकाः, आ. 
कस्मिकस्वे देशकालभ्ररृतिनियमायोगात्‌ ; सहेतुको दहि भाषो हेतुश 
क्तिमनुखध्यम्रानो निय तदे श्चकालप्रकृतिको भवतीत्युपपन्नम्‌ । यच्च त 
कम, तत्सवे विनाशि; यच्च विनाशि, तत्सव श्चणिकमिति सद्धं सघ. 
भावानां क्षणिकत्वम्‌ । 

तन्न तावादेदमेव वक्तव्यम्‌-न स्वं भावाः छतकाः, राब्वरस्यैव 

देत्वभावेनाऽकृतकत्वात्‌ ; (५)यस्य हेत्वभावः, न तस्य ऊतकत्वम्‌, 


---+-- ------- 














कन 


१, प्रत्यत इति ख. पु. २, कारणान्तरायत्तत्व इति, क पु. । 
३, जन्मा$पीति. क, पु ४" तदृरानस्वाभाविक इति, क, प, । 
, ५७ य॒स्य सस्य देतव भावस्तस्य तस्याऽकृतकतेति. के, पु, । 


[र 


शंब्दनित्यत्वाधिकरणेम्‌ ] ऋजुकिमलोपेता । २५९ 


यथा शशधिष्राणादे अहेत॒क्श्च शाब्द इति व्यापकालुपरन्धि. 
रेव; कतकतः हि हेतुमत्तया व्याप्ता; तदभावे तस्याऽप्यभाव इति; 
अहेतुकश्च चग्द्‌ः, सम्भाव्यमानस्य प्रयल्लस्य शब्दाभिऽ्यञ्जकलात्‌ , 
द्वितीयश्चवणे प्रत्यभिक्ञायमानत्वात्‌; नहि सपव परयल्लस्तस्योत्पादं 
कोऽभिग्यञ्जकश्चेति युज्यते । न चतद्पि वक्तुमुतितम्‌-भाकेश्ित्क- 
रस्या $नपेक्षणीयत्वादपेक्ष्य माणः प्रयल्लः क शब्दे जनयति ! न ताव्रच्छ- 
३द्व्यतिरिककं कश्चनः; वन्न ज।तेऽपि चञ्दस्य(१) पूवेवदविचलितवावुपजा- 
तातिशयस्याऽनुपलन्धिप्रसङ्गात्‌ ; शाब्दाभ्यतिरेकिणे तुपजति ( चशब्द 
पवोपजायत हत्यापति तमिति । यस्मान्न प्रयल्ञेन शब्दे किञिज्ञन्यते, 
अपि तु शरो; तस्मिस्तु श्रो्रवर्तिनि संस्कारे जाति) शब्दविषया संवित्‌ 
आर्मन्युदहीयते, न पुनः शाब्दस्य कथिदतिशयो जातो विपन्नो षेति 1 

नु निर्ह तुकत्वे देशकाटप्रतिनियमो न स्यादिस्युक्तम्‌ । उच्यते- 
को नाम रखब्दस्य देशकालानियममभ्युपेति, विभुत्वान्नित्यत्वाश्च 
प्रतिनियम स्तवन।दौ नाऽस्त्येव ; आदिमति हि हेतुन्यापारोऽस्ति, न 
पुनरनादो ; तेन ऊतकःत्वाच्छनब्दस्य विनादितेत्थसिद्धो हेतुः । न च 
येऽपि कृतक्रा मावः तेषामपि स्वाभाविको विनाशः, विनाशस्य भ्रमाः 
करेरथोन्तरभूतस्याऽनभ्युपगमात्‌ ; येव हि घटदीनामुपरग्धानां सखस्य 
प्युपरम्महेतुखाकस्येऽचुपरन्धिः, सेव तेषं विनाशः; अनुपरन्धिरपि 
सिव तस्य, या तद्िविक्तस्य तुद्योपङम्मयोग्यस्य अवान्तरस्योपर. 
ग्धिः तस्यामेव चोपकभ्थो मुद्धसादीनां व्यापारः, अथोन्तरभूतकपालछो. 
दये वेति सुक्ष्मरशामेष(र) पल्थाः। 

यदपि चदमुच्यते--नित्यस्याऽथक्रियाक्रमेण वा यौगपदयेन चा नो- 
पपद्यते, जननशरक्तियुक्तस्य कमायोगात्‌ योगपद्यादश्नाश्च । खहका^ 
रि(३)स्मवदनातिक्रमेणाऽथेक्रियाक्रम इत्यपि न (अ)युक्तम्‌, सहः 
कारिणोऽकिञ्चत्करस्याऽनपेश्चणीयस्वात्‌ ; ताडशापेक्षायां चाऽपेक्चा- 
चुपरमधरसेङ्गात्‌; क्रिञ्जित्करत्वेऽपि व्यातिरिक्तकरत्वे तत एव व्यतिरिक्तात्‌ 
कार्योदयः स्यात्‌ , न पुनः पृवेस्मात्‌ भावादित्यथेक्रियाद्युन्यत्वात्‌(५) 
अत्यन्ताखन्तापातः पूर्वस्य, तट्ुक्चषणत्वात्लत्तायाः । अन्यतिरिकिकः 





१, पूर्वेन दविच्ितन्पेक्षतातिशयेति, क. पु. । 

( ) एतनिषान्तगंतः पारस्पुटितः ॐ, पुस्तके । 

२५ पक्ष इति क, पु. । ३. सभवधानक्रमेणेति, छ, पु, । 

४. युक्ते इति, क, पु. । ५, अन्यत्वल्सित्यतापात ईति, क, पु, । 


२५९२ बृहती (अ.१.१.१.्‌ ,२२. 


अनपेक्षत्वात्‌ ॥ २१॥ 


“अनपेक्षतरात्‌?' इति । सञ्यापपि प्रत्यभिज्ञायां कदाविदसं 
पतायकारणोपन्पेः अनित्यताऽऽन्ञद्ोत पटा दीनापिव; तदप्यत्र 
दशनमिावाज्नाऽस्ताोति स्थिता प्रत्यभिङ्गा ; तत्परमेयतया च निस्य 
स्वे श्रन्द्स्य ॥ २१ 


पख्याभावाच्र यागस्य ॥ २२ ॥ 


“भ्रह्यामावात्‌"' इति । (१)अनपेक्षतायामसिद्छाश्ङ्ं निराक- 
रोति। सेयमााङ्खोपन्यस्यते-(२)^“वायुर्द्रतः संयोगविभागः 
काब्दा नवतिः इति । तथ। च दिक्षाक्षराण्यनुगुणानि इरयन्ते - 


रस्ते तु तदुदये भाक स्याऽप्युत्पत्तेरनित्यतापातः । तद्प्यद्धुपपन्नम्‌ , सर्वं 
हयाट्पात्तमत पव कायात्पादाभ्युपगमात्‌ । तदुक्तम्‌--"+उत्पात्तमतः फ 
स्य दरनात्‌ः इत । न चतावता स्थरस्याऽऽकारकत्वम, तदाचधरता 
तस्मात्कायांदय रोकं तस्येव कारकन्यवहारात्‌ ¦ कथ पुनरसो (३)तदा 
भितः { तन्नैव स्वेतुना ज नेतत्थदिति ईतमतिविस्तरेण ॥ २० ॥ 


अ्नपक्षत्वात्‌ ॥ २१॥ 


अनपेक्षत्वात्‌”) इति सूज्ान्तरातु भाषणम्‌ । सल्यामपि प्रत्यभिज्ञायां कदा. 
बिदखमवायिकारणोपलन्पेरानेत्यत।$ऽराङ्कयेत चटादीनामिव; तदप्यत्र ददोनाभावात्नाऽस्ति। 
धरादयो हि प्रत्य भिन्ञायमाना। अप्यक्यवसलयोगलश्चणस्याऽसमव।यिक्षा. 
रणस्य वृशेनादनित्याः, तद्विनाशे विनाराखम्भवत्‌; श्ब्देतुन किञ्चि. 
दसमवािकारणमास्त, यद्विना याद्िनदयन्नानेत्यः स्यादित्यर्थः । पङ्क 
तमु पसंहरति--हइति स्थिता प्र्यमिह्; तस्रमेयतया च नित्यत्वं सब्दस्येति ॥ २१॥ 


प्रख्याभा्वाच्च योगस्य ॥ २२॥ 


““प्रख्याभावात्‌'› इति सूत्रमयुभाक्षेतम्‌ । व्याचष्टे--अनयेक्षतायामभि. 
ध्या निराकरोति । सेयमाशङ्कोपन्यस्यते--'वायुर्दूतः सयोगविभ। गैः शन्दाभिवती'ति । 
(४) वायवीय पएव शढ्द्‌४ तेनाऽनपेश्चत्वादिल्यसिद्धो हेतु; । तथा च रिक्षा- 

१ विपन्षताया असिद्धायारशङ्ामिति, क. पु. । २. शा. भा. २३. १२। 

३, भावस्तदाशित इति. क, पु, । ४, वायवीया एव शब्द्‌ इति, क, पु. । 





वब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋज विभलीपेता । ५६ 


“वायुरापधयते श्ब्दताप'' इति । तदिदं निराक्रियते-- यदि चाय. 
वीयः शब्दः स्यत्‌, बयारवयवसक्निवेशविभेषः स्यात्‌; नच 
वायवीयान संक्निवेशविरेषान्‌ शब्द उपलभामहे । (१)ननु न चाक्षुषो 
वाथुः । स्पदोनषप्युपरम्भकमेष, तेनोपरन्धाः स्युः $ न चोपमा 
महे । तस्मादप्रतिपक्षा परस्यभिङ्ञा । कथं तर्हिं शिक्षाप्तराणे १ तदा- 
यत्तत्वाव्‌ तच्छब्दापर््पेस्तदुपच।रः । 





क्षराण्यनुगुणानिं इरयन्ते “'वायुरापयते शब्दाम्‌” इति } तदिद निराक्रियते--यदि 
वायवीय; शब्दः स्यात्‌ , वायोरवयवसन्निवेशदिरोषः स्यात्‌ ; न च वायवीयान्‌ सन्निवे. 
शविरेषान्‌ शब्द उपरभामहे । यदि वाय्वारब्धः राब्दः स्यात्‌ , तदीया थव. 
यवा (र)वाय्वात्मका उपरन्धा भवेयुः; न चोपलम्यन्ते । तस्माद वाय 
वायः शब्द्‌; । ननु न चष्कुषेो वायु. । अनेनेदमाह~-यदि वायुश्चाश्चुषः 
स्यात्‌ , तदा प्रव्यक्षा मवेत्‌ ; दभ्यं हि भरत्यक्च च्युषमेव; न चेद्वायु 
अक्षुषः, प्रत्यक्षोऽपि न भवतीति । तथा चाऽचष्चुषच्वे स्पद्दोनमत्रेण 
प्रत चऽपि न शाक्यते द्रव्यस्य परस्यक्षता वक्तुम्‌, गुणमाच्रस्येवेन्द्रिय 
कत्वनिराकरणकारणमावात्‌ ; दश्चैनस्पशैनाभ्यां हि गुणत्यागेनाऽपि 
द्रश्य्रहणेना ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां दव्यस्याऽपि प्रत्यश्चता भवति, अचा. 
छुषत्वे तु बायोः (३)स्पर्शश्यतिरेचयितुमशक्यत्वान्न प्रलयश्चतेति । उत्त 
रम्‌-त्प्चनमष्युपलम्भकमेव, न केवरं च्चः । 

अय चाऽऽशयः -यद्पि वायुरचाक्षुष., तथाडपि स्पसैनेद्धिया 
स्वयभ्यतिरेकाञुविघायित्वात्‌ तस्प्रतिपक्चः प्रत्यश्चस्वमेव ; तथा स्पर्यां 
न्तरेऽपि तदुद्रन्यबुद्धेः स्पशादपि व्यतिरेकः शक्यत एव वक्तुम्‌ । 
यथ्पि शीतोष्णस्पशावाप्यतजखविव, न वायवीयों ; तथाऽपि तयो. 
खपरम्मे वायवीयस्याऽचुष्णाशीतस्याऽ्प्यनुखम्भे तदृद्व्यप्रतीतेः 
श्क्यत पव भ्यतिरेकः कतैमिति । अतश्च स्पश्नत्वे वायोयदि 
घायवीचः शब्दः स्यात्‌ , तेन स्पश्चनेन्द्रियेण तत्सान्नेवेशा उपलब्धाः स्यु; 
न खे(परढधाः । तस्मादप्रतिपश्चा प्रत्यभिज्ञा । कथ तदि शिक्षाक्षराणि ए तदायत्तलात्‌ 
वाथ्वायत्तत्वाच्छन्देपरब्धेस्तदुपचारो बायक्वीयोपचारः ॥ २२॥ 


१, ननु चाऽचाक्चुष इति क पु. । २. वायवीया इति. क. पु, । 


३. स्पश्षाद्रवचायदमात, ऋ. पु 


२५४ बुंहली [ अ,१.पा.१्‌ ,१४. 


४७ 
छिङ्दशनाच्च ॥ २३ ॥ 
तथा च बेदाक्षराण्यस्मिन्‌ पक्षेऽसुगुगतराणि इश्यन्ते “वाचा 
विरूपनित्यया?” इति । कोऽत्राऽतिश्चयः !{ नित्यताभेधानं श्रुत्या । 
तस्मात्‌ परस्यभिन्ञाप्रमेयत्वन्नित्यताऽवस्थिता चन्दे ॥ २२ ॥ 
इति षष्ठ शब्दनिर्यत्वाधिकरणम्‌ ॥ 


अथ समं वाक्याधिकरणम्‌ ॥ 
उत्पत्तौ वाऽवचानास्स्युरथंस्याऽतन्निमित्तत्वात्‌ ॥ २४ ॥ 


'८इत्पत्तौ वाऽवचनाः स्युरथस्याऽतन्निमित्तत्वात्‌"। (९)..यबद्यौ- 
त्पन्तिको (नित्यः चाब्दः सम्बन्धश्च, तथाऽपि न चोदना. 
छन्लणो धमे” इति किमिदमारन्धम्‌ ! इदपारन्धम्‌-द्द्धभ्य- 





(५ £ 
ेङ्गदशेनाच ॥ २३॥ 
तथा च (रवेदाक्षराण्यर्मिन्‌ पक्षऽचुगुगतरणि ददयन्ते “वाचा विरूपनित्यया?'इति । 
कोऽत्रातिशय.? येना ऽचुगुणत राणीच्युच्यते। उत्तरम्‌-निदत्वाेधानं श्रुत्या । 
नित्यशर्देन श्रुत्यैव नित्यतोच्यते, “वायुरापद्यते शन्डताम” इति । न 
त श्रुत्या अनित्यताीच्यते ; तस्मस्परत्यभिज्ञप्रमेयत्वाननित्यताऽवस्थता शाब्द ॥२२॥ 
इति षष्ठं राब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ । 
------ व~ 


अथ सप्रम वाक्यायिकरणम्‌॥ 
कि, (द, 


उत्पत्तौ वाऽवचानास्स्युरथेस्याऽतन्निमित्ततवात्‌ ॥ २४ ॥ 


"उत्पत्तौ वाऽवचनाः स्युरथस्याऽताश्नेमित्तत्वात्‌” । “"यद्योत्पत्तिको 
नित्यः राव्डः सम्बन्धश्च, तथाऽपि न चोदनालक्षणो धमे इति भष्यम 
जभाष्य आक्षिपति -किमिदमारग्धमिति । समाधत्ते--श्दमारग्बम्‌ ; बृद्ध्यव- 


१, आग भा. १३. २३. यद्यप्यौत्यत्तिक इति मुरितिभाष्यपुस्तकपाठ. । 
३, वेदाक्षराण्यस्मत्पक्ष इति. क, पु. । 











वाक्याधिकरणम्‌ ] ऋज विमलोपेता । २९५ 


वहारादौत्पत्तिकलतधुक्तं शाब्दाथजानस्य । दद्धव्यवहारश्च परमाग।- 
स्तरावगस्यं बाक्येनाऽयं प्रतिपादयतः कस्याचित्‌ कश्चिदन्यः भरति. 
पते । तसतिपश्या बाङोऽपि (१)जानाति “अनेनैव तसतिपाधते' 
इति । प्रतिपत्तिश्च हानोपादानादिकायोवगस्या । हनोषादानादि 
च प्रपाणान्तरभपितविषयमेव शक्यतेऽवगन्तुम्‌ , नाऽपरमितातिषयम्‌। 
अतश्च परमाणान्तरभरमितविषयपवोत्पत्तिकत्वं शक्यतेऽवगन्तुम्‌ ; न 
पुनर्यत्र शब्दावगमपुवेको व्यवहारः, तत्रौत्पत्तिकत्वं प्राक्यावगमम्‌ । 


हारादोत्पत्तिकत्वयुक्तं शब्दार्थज्ञानस्य । शाब्द्‌।दयदर्थश्ञानं तदोस्पत्तिकं पुरूष. 
यल्लानपेक्चमलसामयिक बद्धव्यवहारदेव शाब्दस्य वाचकराक्तिपरिज्ञा- 
नेन समयनिरपेश्चेण तदुत्पत्तरित्युक्तम । बृडग्यवहारथ्वाऽयसुच्यते, यः 
प्रमागान्तरावगम्यम्थं कस्यचित्परतिषपाद यतो वक्येन, कथिदन्यः प्रतिपद्यते । भ्र. 
माणान्तरेणाऽवगन्तु शक्यम प्रतिपादयतो बद्धस्य वाक्ष्यादपरो बद्धः 
प्रतिपद्यते, स बद्धव्यवहार (२)उच्यते । तस्य अरतिपच्या शब्दश्रवणा 
नन्तरभाविन्या बालोऽपि जानाति “अनेन शब्देनैव तदस्तु प्रतिपादितम्‌! 
इति शब्दे वाचकशाक्तिमवगच्छतीत्यथेः। शाब्दाथंप्रतिपत्तिश्च प्रतिपत्तु 
बुद्धवरतिनी (३)तदथविषयोपादानादिकायगम्या ; स्वविषये हि बाङेन 
दानो पादाने परतिपच्िपूेके दे इति हानोपादाने दष्टा वरृद्धरूय पतिप 
प्तिरचुमायतं । हानेपादानादि च प्रमाणन्तरप्रमितविषयमेव शक्यतेऽवगन्तुम्‌ , 
नाऽग्रमितिषयम्‌ । प्रमाणान्तरेण योऽ्थोऽचगम्यते, तद्विषयमेव यद्धानापा- 
दानादि तदबगन्तुं शक्यते, न पुनरप्रमितविषयम्‌ । अतच प्रमाणान्तरपरमित 
विषयमेवोत्पत्तिकत्वं राक्यतेऽवगन्तुम्‌ । (तस्पातप्रमाणान्तरप्रमितविषयादडानः. 
पादानात्‌ प्रतिपत्तिर्नुमीयते ; प्रतिपरया च प्रतिपादकशक्तिः $ भरति. 
पादकशक्त्या च ज्ञातया शान्दाथावगमः \तेन य पव प्रमाणान्तरग. 
भ्योऽ्थः, सख पव पुरषसखमयानपेश्षः शकयतेऽवगन्तुम्‌ । ) न पुनर्यत्र शब्दा 
वगमपूर्वको व्यवहारः, तज्नौत्पत्तिकतवं शक्यावगमम्‌ । वेदे हि शन्डादर्थंमवगम्य 
वृद्धम्यदारः, नाऽन्यथा । _ __ _ ,_ _ 

_ पं च यदास्ते वेदेऽपि वेदिका्ैषिषयं व्यवह इटा 


१, विजानातीति. क. पु. । २. इव्युच्यत इति. क, पु । 
३ तद्थेविषयब्रदसम्बन्धिदानोपादानादिकायेगम्येति, क, पु. । 


( ) दुण्डलन्तगेतो भागः क पुस्तके नाऽस्ति । 


२९६ खृहती | स, १.पा.१.्‌.२४ 


तस्पादरदिकानापश्रिहोत्रादीनापोस्पत्तिकत्वं दुरवगममर्‌ । तस्परादों 
त्पत्तिकस्हकिशरो ऽनथंकः} वेदभापाण्यसिद्धययेपौत्प्तिकत्व मिष्यते 
स्वतन्त्रागमवादिमिः । न च हृद्धन्यवहारात्‌ सिद्धमी्पत्तिकस्वं 
वेदुथपरतिपत्तावभ्युपायतां प्रतिपत्तु क्षमम्‌ । किमिति न क्षपम्‌! 
सश्ुदायाद्धि इदव्यवहरेऽर्थोऽवमम्यते ; न चाऽसौ समुदायो वेदे 
प्रयुक्तः तस्मान्न निमित्ततां प्रतिपद्यते । नतु चाऽन्वयन्यतिरेकाम्यां 


द्भ्यवहारदव पदाथेपूषको वाक्यार्थोऽवगस्यते। आवापोद्धास- 





धति पत्तिमनुमाय शब्दस्य शक्ति ज्ञात्वाऽथैः प्रतीयत इति, तदपि 
निराक़तम्‌ ; यदेव हि प्रमाणान्तरेण शक्ष्यतेऽवगन्तुम्‌, तद्विष 

यम्रवे हानापादान शक्यावगम्‌ । अनः कथमनुन्मीखितागमविलोचनो 
बाः शाब्द कगम्यविषय हानापादान बुध्यत १ अनवबुद्धहानोपादानश्च 
कथ ताद्धषया प्रतपात्त बुद्धस्याऽनुमेमाने ? अननुमिततद्धिषयच्द्धष 

तिपाच््च्च क्रथ ताद्धबया राब्दस्य शाक्तमवधारसयेत्‌ ? अनवधारित. 
तद्धिश्यशाक्तश्च तदथ कथ शब्द्‌दवगच्छत्‌ ? अनवगच्छश्य कथ ष्य 

वहरेदिति । तस्मद्वेदिकान(मग्निहोत्रादिवाक्यानां प्रमाणान्तरानवगमस्थार्थवि. 
षयाणामोत्पत्तिकत्वं दुरवगमम्‌ । तस्माद्ढद्ध्य वहारनिबन्धनोत्पत्तिक शब्दश. 
क्तिषरातिपादनङ्केशोऽनथेक' । वेदप्रामाण्यसिष्यर्थमोत्पत्तिकतवमिष्यते स्वतन्ध्रागमवादि- 
भिः भीमांसकेः । न च वृद्धव्यवहार प्रमाणान्तरावगम्यार्थविषयमौल 

छस्व प्रमाणान्तरानवगम्यवदार्थप्रतीतौ त्ने मिक्तां प्रतिपत्त क्षमम्‌ । किमिति 
न क्षमम्‌ १ समुदायद्धि बरदधव्यवहरिऽथोऽवगम्यते । य त श्चाऽ्थो (९)अवगतः तस्यैव 
शक्तिनिश्चयः । न चाऽमो समुदायो खौकिकः "गामानय" इत्यादिवैदे प्रयुक्त ; 
तस्मान्न निभित्तताऽवगम्यते । 

(र२)खोद्यति-- नु चाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां बदव्यवहारदेव पदाथेपूरयैको वा 
क्याथौऽवगम्येत । अस्याऽथः-- यदि समुदाय पव वाक्या्थप्रति 
पादको भवेत्‌, तदा समुदायान्वरस्याऽव्युत्पन्नशक्तिकतया ऽवगमक- 
स्वं न स्थात्‌; यदा तु पदान्येव पदार्थप्रतिपादनेन वाक्यार्थं 
प्रतिपादयन्ति, तद्‌! वेदेऽपि तेषां पदानां मावात्‌ पदार्थप्रत्तिपत्तिपूरव. 
को वाक्याथोंऽवगन्तु क्क्यते; पदानां च पदार्थप्रतिपादकत्व कथमव 





१, अवगम्यत इति, क. प,। २. तत्र चोद्यतीति, क, पु. 


वाक्याधिकरणम्‌ ] ऋल्ुविभरोपता । २५७ 


भ्यां हि (दवदत्त गामभ्याज शङ्काम्‌ , देवदत्त गामस्याज कृष्णाम्‌ , 
विष्णुमिश्र गां बधान रक्ताम्‌' इत्यकत्राऽन्विनयुङ्काथंः, अन्यज्ाऽपो- 
दुषृतशुद्धार्थोऽन्वितदृभ्णायेश्व, अन्यक्चाऽपोदषूताभ्पाजार्थोऽन्वित- 
बधानथश्च(१) ब कयार्योऽवगम्यते । अताऽवगम्पते- परेभ्यः 
(२)पदाथी एवाऽवगम्यन्ते, न वाकंयायेः; पदाथ मुदायेन बाक्यायथेः 
(३) अवगम्यते ¦ अन्यया दयेकपदाद्धारे सकल(शोवाक्याया- 
नवगतिरेष स्यात्‌ , न पदार्थपात्रस्य । तस्मात पदेभ्यः पदाथाः, 
पदायभ्यः परस्परान्वितावगतिः । _ ए 

यदि पदेभ्यः पदाथा अवरसीयन्ते, पदार्थेभ्यः परस्प- 
रान्वयः, किं पदायेनिमित्तक एव वाक्यायंः १ ओम्‌ इत्यु- 


गम्यते ? उत्तरमनभ्वय(५)ध्यातरक्षाञ्यां नाव दश्ोयति- भावपोद्धाराभ्यां 
हि देवदत्त गामभ्याज शुङ्घम्‌ , देवदत्त गामभ्याज इष्णाम्‌ , विष्णुमित्र गां वधान र. 
क्तम्‌" इति एशत्राऽन्वितदयङ् थैः, अन्यत्रापोद् शङ्धारथोऽन्वितद्ष्णा्थश्च, अन्यत्रोऽपादृता" 
भ्याजा्थोऽन्वि-बधानार्थश्च वाक्यार्थोडवमम्थते , पनश्चोपङक्चषणम्‌ ; नेनदमपि 
ग्राह्यम्‌-पकत्राऽगविनः वद तार्थोऽन्यत्र'ऽप दु नदवदत्ताथार् वनविष्णुः 
मिन्नाथैश्ति। यस्य पदस्याऽऽवापन श्र्चेरेण यस्य पदाथेम्याऽन्वपः, यद्व 
च पदस्थोद्धारेण!ऽऽपनयन यस्य पद्ायस्याऽपनयः, तस्मिन्‌ पदां तस्येव 
पदस्य प्रतिपादकत्वम्‌ । 

अतोऽत्रगम्यत--पदेभ्यः पदाथ एवाञ्वगम्यन्ति, न वाक्यार्थः पदाथ. 
समुदायेन वक्यार्थो$व गम्यते । अन्यथा द्यकपदोद्धरे सकल्वाक्याथांनवगतिरेष्‌ 
स्यत्‌ › यथा पदादर्णोद्धरि सकटपद्ाथानवगतिः । न पुनः पदाथमान्नस्याऽ 
नवगतिः। तस्माल्पदेभ्यः पदाथा अवगम्यन्ते; पदथिभ्यः परस्परान्वितवाकयाथौ. 
वगतिः । पृवेपक्ची पारहरति-यदि पदेभ्यः(६) पदाथ एवाऽ्वसीयन्ते; पदार्थेभ्यः 
परस्परान्वयः। सख पवाऽऽह ~क पदाथनिमित्तक एव(७) वाक्याथ इति । चोदयिता- 
ऽऽह -ओभित्युच्यते । पूवेपक्ष्याह-कस्य पदाथस्य कस्मिन्नन्वये हेतुम्‌ ? चोदय. 





१, वाकयार्थोऽवगम्यत इति नाश्स्ति क पु. । 

२. पदाथं एवाडवधायत इति क पु । ३. गम्यत इति क, पु, । 

४ वाक्याथोवरगतरेव न स्यादिति क, पु, । 

५. व्यतिरेकाभ्यां च दशयतीति, क, पु. । £. पदाय एवाऽनगम्यतं इति क, प, । 
७, अन्वय इति क, पु. । 


दश्‌ ऋण 


१५८ जहती | अ,१.पा.१.्‌ २ 


च्यते । कस्य पदाथैस्य कस्मिन्न्वये हेतुत्वम्‌ ! सवस्य सवेसिम 

न्निति त्रम: । एवं तदहं सवेवाक्याथावगतिः सवेस्पाद्‌ । नियमे वा 
हतुबक्तच्यः “इत्थमुनेनेत्थमूताोऽन्वयः प्रतिपाद्यते इति । न चाञ्तर 
इद्ध(१)ज्यवहारं भुक्त्वाऽन्यत्कारणघ्रुपर मापह । तस्माद्यत्र सयुदायः 
भ्रयुक्तः, ततैव पदं पदा्ेमवगपयति; पदायेश्च पदार्थान्तरेणाऽन्वि- 
तपरात्मानमिति प्रयोगपरतिपत्तिपूरेयं करना । अतोऽन्वयव्यततिरे 
क्वपि प्रतिपत्तिविषयावेव; सत्यां हि परतिपत्तावावापाद्धारावगति. 





@ (= क 


त1ऽ4श=सवेस्य सवेस्मत्निति ब्रूमः । स्ंस्य पद्‌ाथस्य सवास्मन्नन्वय हतुत्व 
मिति श्रूमः 
पर्पश््याह -एवं तदि समैवाक्याथौवगतिः सर्व॑स्मात्‌। यदि सर्वस्य(२) पक्षाथे- 
स्य सवेस्मिश्नन्वये हेतुत्वम्‌ , तदैकस्मात्‌ पदादुश्वरितात्‌ पद्ाथऽवगते 
खवोथान्वयप्रसीते- सवंवाक्याथावगतिः स्यात्‌; नियमे वा हेदुवेक्तम्यः~= 
इत्थभूतनेत्थभूतोऽन्वयः प्रतिपादयत इति । सर्खाहितोच्वारितपदप्रतिपादितखा 
का ्क(न्वययोग्येन तथाभूतपदाथान्तरान्वयः प्रतिपाद्यत ददयस्मिक्ञियमे 
हेतुर्व्तव्यः। न चाइत्र इृन्यवदहार युकतवाऽन्यत्कारणमुपकरुभामहे । चद्धभ्यवहारे 
हि तादशेन पदार्थेन तादश्षान्वयप्रतिपादनद दनात्‌ तन्नेव हेतुत्वम्‌, ना. 
न्यश्रेति नियमः सिध्यति; न पुनरत्र कारणान्नरमस्ति। यत एवं इद्ध. 
व्यधदहारस्य कारणत्वम्‌ , तस्मायत्र भरयुक्तः समुदाय, तत्रैव पदं पदाथंमवगमयति; 
पदाथेश्च पदाथौन्तरेणाऽन्वितमाट्मानामति प्रयोगग्रीतपत्तिमुलेय कल्पना । यत्रैव (३) प्रमा. 
णान्तरगस्येऽथे बुद्धभ्यवक्ारविषये समुदाय ' प्रयुक्तः, तत्रेव पदं पद्ा- 
थेमवगमयति षद्ाथंञ्च पदा थौन्तरेणाऽन्वितम।त्मानभिति प्रयोक्तुः प्रयो. 
गात्‌ प्रतिपन्नश्च प्रतिपत्तरिदं कल्प्यत; तेन यन्न प्रयोगप्रतिपत्ती न दृष्ट 
प्रमाणान्तराविषये वेदाथ, त्न न पद्‌।त्पदाथांवगतिः। न च पदाथंस्या 
ऽपि पदा्थान्तरान्वितात्मप्रतिपादकत! । 
उपसंहर ति-अते।ऽन्वयग्यतिरेकावपि प्रतिपत्तिवषयवेव । यत्रेव।ऽश्चाब्दक्चस्य 
(४)परमाणान्तरगम्येऽ्यं प्रतिपत्तिः, ततरेन्ाऽन्वयनग्यतिरेकावपि । कस्मा 
दित्याह्ट-सत्यां हि प्रतिपत्तावावपोद्धार।वगतिव्धैवहरे व्युत्पायस्य । (५)यस्माद्य 


~न ~ = ~ -~ 





, न्यवहारप्रयोगमिति क, १. । २. पदाथस्येति नाऽस्ति क. पु. । 
३, भ्रमाणान्तरावगम्य इति क, पु, । ४, बालस्य प्रमाणान्तरेति क, पु. । 
५, यस्मादसिप्निति ख. पु । 


० 3 ७ 


वार्वयाषिकरणम्‌ ] ऋज्ञावेमलखोपेता । २९९ 


[भ 


व्यवहारे व्धुत्पा्चस्य । अवगातिश्च भमागान्तरभमितविषयेव, हानो. 
पादानावगस्यत्वात्‌ (१,ृद्धपतिपत्तरित्युक्तम्‌ । 

यन्न पुनः प्रमाणन अस्मिन्नर्थं प्रयुक्तः इति न ज्ञा 
यते, भ्रयोगदेवार्थो ऽवगन्तग्यः, तत्र कथं निमित्तता श्रकंयते 
करपयितुं पदपदाथेयोः, प्रतिपात्तिपुवेकत्वाक्निमित्तमावस्य ? न 


स्मिन्नथं प्रतिपत्तिवृंद्धस्याऽस्त, व्युत्पाद्यस्य तस्मिन्नेव भ्यवहारे (२)अ।- 
घापोद्धाराक्नपि । तथाऽपि किमित्याह--अवगतिश्च प्रमाणान्तरप्रमितविषयेव, 
हानोपादानावगम्यत्वादू(३)द्धभतिपत्तरित्युक्तप्‌ । 

(४)पतदुक्तं भव{त-प्रमाणान्तरेण योऽथैः प्रतीयते, वर्सम्बन्धिनी 
पव हनेापादाने शाकयेऽवगन्तुम्‌ ; यद्धिषये पव हानोपादाने 
अवगते, तद्धिषये बृद्धश्याऽपि प्रतिपत्तिरनुमीयते; यद्विषया च 
प्रतिषत्तिरनुसीयते तद्विषय पव निमित्तत्व प्रतीयत ईति भरमाणा 
न्तरभ्रतिपाद्यविषयमेव पदपदाथयो्निमित्तत्वम्‌ , न पुनः प्रमाणा. 
न्तरानेद्यविषयमिति । 

यत्र पुनः प्रमणिन “अस्मिन्न प्रयुक्तः इति नाऽवगभ्यते, प्रयोगदेवाथः* 
ऽवगन्तव्यः, तत्र कथं निमित्तता शक्या कल्पयिदै पदपदाथयोः १ यत्र पुनर्वदे 
प्रमाणास्तरानवगम्यविषये (अस्मिन्नर्थे अयं शाब्दः प्रयुक्तः इति 
प्रमाणेन ना ऽवगम्यते, दाब्दप्रयोगदेव केवखादर्थो(५)ऽवगम्यः, त्र 
कथ निमित्तता पदपदार्थयोः, निभित्तमाचश्रहणामावात्‌ १ (8)निमित्त- 
तथागतौ पद पदां निमित्त मवतः ; न पुनरन्यथा, प्रधमश्युतादप्र- 
तीतेः; सवेस्माश्च सर्वधतीतिप्रसङ्गात्‌ । निमित्तभावग्रहणमेव कथं ना- 
दतीत्यज्ाह--प्रतिपत्तिपूरेकत्वान्निमित्तमावस्य । प्रतिपत्ति युदीत्वा बुदडधसम्ब- 
न्धिनीं तद्विषयं शाब्दस्य निमित्तमाव गृह्नाति, नाऽन्यथा। न च प्रमाणा 
ह्तरानवगम्यविषया बद्धानि पत्तिरसुमातु श्क्षया तद्धिषयहानोपादा- 
नादक्ीनात्‌ । न च तास्मन्नप्र्तःते तद्विषये हानोपादाने अवगम्यते इति 
न प्रमाणान्तरानवगम्ये व्युत्पत्तिखस्मवः । प्रतिपात्तपृवेको निमित्तमाव 

त 








१. व्युत्पा्यानामिति क. पु ¦ २, अवापोद्धारावगतिरिंति क, पु. । 

३. व्युत्पा्यानाभित्युक्तमिति न्याद्यासम्मत्तः पाठः । 

४. या चाऽसावावापोद्धारावगतिः स्रा प्रमाणान्तरेण योऽर्थोऽवगभ्यते तद्विषयेव 
श्युत्ाद्यानां हामोपादानावगम्यतवाद्द्वप्रतिपततरिव्युक्तं भवतीति क पु. । 

५. भअवगन्तव्य इति क पु । ६ निमित्तभावावगताविति क पु. । 


२६० बृहती [स.१.पा.१.द्‌ ,२8. 


पुननिंमित्तत्रगपादेव नेमित्तिकावगतिः । यास्मन्‌ हि स्रि 
यद्धवति तदशनात्‌ “अस्येदं निमित्तम्‌" इति भवति मिः; 
न पुनस्तत्सम्भवादेव । केन वोक्तमन्यथा ! नैमित्तिकावग 
मादेव निपरत्तवगातेः । (१ अवगम्यते च "अग्निहोत्र जुहूयात्स्व 
गेकापः" इति पदायथान्ितो वाक्याथ; । अतोऽज्ाऽपि पदष- 
दाथेयोनिपित्तता केन वायते ! कथं ॒पुनर्भम्यते (अन्वितपद- 
येको वाक्याथ? इति १ नन्बेतस्मादेष वाक्यात्‌ । तहिं (२)निमित्ता- 


वगपरादेव नेपित्तिकावमतिरित्युक्तम्‌ । इद्धग्यवहारे हि हानोषादा- 





ह्यतो श्यातिरेकमाह--न पुननिमित्तावगमदिव नैमित्तकावगतिः । निमिच्चभा 
वाचगम पूचिका नेनिचकी शञ्डार्थं प्रतिपत्तिः पुनने सभवत्ति; किन्तु 
भ्रात पाच्चपूवक्र पव नेामत्तमाव्ावगम इति । ङ्रुत इत्याह ~-यस्मिन्‌ हि सति 
यद्भवति तदशनात्‌ ` अस्थद्‌ नामत्तम्‌' हात भति मतिः, न पुन.(३) तत्सम्भवादेव । 
कायेता 1ह निमितच्ततावग।त., (४)न स्वरूपमात्नन एव । तेन प्रतिपत्ति 
पू्ेको निमित्तमावः, निमिचमाचावगमपुीतका च स्वय शान्दाद्भर 
तिपात्तिः । (५) तनाऽनवगते वेदां प्रमाणान्तरानवगम्यं प्रति निमि 
स्वे कथ वद।द्र।क्य।थावयतिरिति। 

अत्र चादयति-केन वोक्तमन्यथा १ एकश्रन्थेनाऽऽह-नेमित्ति. 
काचगमादेव निमित्तावगति. । नैमत्तिकवाक्य।थावगमे सत्येव निमि 
तताऽवगम्यते । अवगम्यते च “अग्निहोत्र जुहुयात्‌ स्वगंकामः”” इति पदार्थान्वितो 
षाकपाथेः । अतोऽत्रापि पदपद।थेयोनिमत्तता केन वायते १ पृवपक्ची परिहरति ~कं 
पुनगेम्यते 'अन्वितपदा्थको वाक्याथ, इति १ आन्वता पव पदाथा यद्पिन्‌ सो 
ऽज्र वाक्षयाथं इति(६) कथं गम्यत १ चे।दयिताऽऽदह्‌--नन्वेतस्मादेष 
वाक्यात्‌ । पूवैपक्ष्याह--यदयेतस्"देव वाक्यात्‌ (दवविधघो वाक्यार्थः 
इत्यब गतिः;, तदहि निभित्ततावगमादेव नेमत्तिष्छवगरिरिव्युकत त्वया भवति; श्वा 
कय।दे वम्रवगम्यत हत्ययमथा नेमित्तिकः' इति त्वयोक्तं मवति । 


नस च संज्ब्म्‌ $ क(ऽयमनस्मकमषादडम्य इ व्यनाऽऽ्ह---बृद्धन्यवहर 
~ ५ 


"न~~ [ शि _ । ` ~~ = [ 


१, गम्यते चेति क, पु, । २, निभित्तदेवेति क. पु. । 

३. तद्धावादेवेति के पु, । ४ न पुनरितिक पु. । 

५. न तेनाऽवगते अर्थं प्रति निमित्तत्वे कथं वेदार्थावगतिरितीति क. पु. | 
५, केथ न मन्यत इति के, पु. | 


भक 


[ @० की 


वेकंयाधिदरणम्‌ ] ऋज्ुविमलोपेता। ९६१ 


५ 


नादिभम्यं नेमिततिकत्वम्‌ ; इह ॒पूनवेचनादेव हानोपादाने मरव- 


तस्माद्विपरी तम्‌ 

नतु च इद्धल्यवहरिऽपि प्रतिपत्ता वाक्यदेवाऽ्थं भ्रति. 
प्ते; बालस्तु पारवेस्थः शब्द्‌थंयोः सम्बन्धं हानोपादाना- 
भ्यां वेत्ति । सत्यम्‌ ; असावपि तु सम्बन्धह्नानोत्तरकाकं ततो 
विजानाति निमित्तानेमित्तिकभ्‌ ; वेदे पुन(२)रविक्ञातनिमिच- 


[+ 


नेमित्तिकसम्बन्धः कस्य निमित्ततां विजानातु, कस्य वा नैमित्त 
कत्वम्‌ ! 

अथ सामान्यताश््टानुपान क्रियते--दरद्धन्यवहारे पदपदा- 
योनिमित्तमाषो शृ, वेदेऽपि त एव पदाथाः, तस्मद्वरदेऽपि 


हि दानापादानादिगम्यं नेमित्तिकत्वम्‌ ' खोक हि दोब्द्श्रवणानन्तर वि 
शि छाथविषय हानोपादानं दष्ट शन्देनाऽयम्थैः प्रतिपादितः श्य वगम्य 
त, न पुनः खब्दत एव । नन्वज्ाईन्येवमव भवतीदयत्राऽ5ह-- इद पुनव 
चनादेव हानोपाद्‌ने रवतते, तस्माततद्वि 'रीतम्‌ । वचनादव।ऽथेमवगम्य(र)दान). 
पादानाभ्यां मावतव्यम्‌ $ हनापादानाभ्यां च निमित्तनेमिच्िकसम्बं 
न्धोऽवगन्तभ्यः; तस्माज्नभित्तादेव(३) नैमिचिका्थावगतिररह्‌ प्राप्रोति; 
छोके तु प्रतिपच्तिपृवंकं निमिच्तसर्वभित्ति । 

चोद्यमाह- ननु च वृद्धभ्यवहरेऽपि प्रतिपत्ता वाक्यादेवाऽ्थं॒॑प्रतिपदयते $ 
चारप्तु पाश्वेस्थः राम्दाथयोः सम्बन्धं हानोपादानाभ्यां वेत्ति । (४)तेन "बद्ध, 
तिपत्ता प्रागमूतत्वाच्छन्दाथेधतिपत्तने प्रतिपत्तिपूवकं निमि. 
स मावमवबुध्यते' इति मन्यते । परिहरति-सत्यम्‌ , असावपि तु 
सम्बन्धज्ञानादुत्तरकरालं ततो निमिततान्नेमेत्तिकं विजानाति । बुद्धोऽपि बद्धान्त. 
र्रतिपस्या बाखवन्िमित्तमावमवाऽवगम्य पश्चादथेमवन्युध्यते, प्रथ. 
मश्चवणेऽथोनचगतरिष्यथैः । वेदे पुनरविज्ञात निभित्तनेमित्तिकसम्बन्धः पुरुषः क्य 
निभ्रि्तां जानातु, कस्य वा नेमित्तिकत्वम्‌ ए निमिच्िक्मत्तिक सम्बन्धक्ञान।* 
भवि धरतिपत्तावसुत्पन्नायां निभिच्तनेमित्तिकखम्बन्धोऽवगन्तुं न शक्यत 
इत्यथः 

पुनञओ्थद्माशङ्कने-अथ खामान्यतोदषानुमानं क्रियते~दृदम्यवहारे पदपदा्े. 

१. रज्ञातेति क. पु. २, हानेपादानाभ्यां भवितव्यमिति नस्ति. क, पु 


कः न क 


३ नैमित्तिरावगतिरिति क, पु. ४, तेन च प्रतिपत्तेति. क. पु, 





२६२ बृहती [ अ,१.१.१स्‌ ,२४. 


स्वाथान्वितो निमित्त्वम्‌-इति ; एवं तहिं [केयन्तः (१)कस्यामि- 
त्यत्र प्रमाणे नाऽस्ति। याचन्तो यस्यापवगतौ भतीयन्ते-इति चेत्‌ , 
अवगतिपुतैकमेव तहिं नपित्तत्वम्‌ ; न सामान्यतोदृषटनिमित्तकम्‌ ; 
न चाऽवगतेः परमागमस्तीस्युक्तम्‌ । तस्मात्सामान्यतोदृषएटनिबन्धनैबेयं 
च्रान्तिः । सपियिकी वा टष्व्यवहारपूर्विंकादृष्टावमगतिः; 


योर्निमित्तभावो इष्ट वेदेऽपि त एवे पद्पदाथौः$ तस्माद्रदेऽपि स्वाथौन्वितो निमित्तत्व. 
भिति । (अस्याऽथः-वेद्र्कवातिनः पदाथः स्वार्थान्वितो निमित्तमिति सा 
ध्यते, पदार्थत्वात्‌; ये ये पदार्थास्ते ते) पदायौन्वितो निमिच्चं थथा लो. 
किकवाक्यथेवरतिनः- इति सामान्यतोदषेनाऽवगतनिमित्तमावाः स्वा. 
न्वयमवबोघयिष्यन्तीति । इूषयति--यदि सामान्यतोषष्टम्‌ , एवं तरि 
ध्ियन्तः कस्यामभ्वितावित्यज्न नप््ति नः भ्रमाणम्‌ ; वेदे ह्यनेकसदहस्सख्य. 
पदज्ञाताथानामवगतानां न ज्ञायत के पदाथः कियन्तो वा कस्यामन्वि. 
तौ निगि्वमिति। न च इद्धव्यवहारानुसरेण आकाङ्घ सन्ि्ियोग्यता- 
नियामिका, तदनुखारेण अमाणान्तरवधा्थान्वयप्रतिपस्यभावभ्रस- 
ङ्गात्‌ । चोद्यमाश्धते - यावन्तो यक्ष्यामवगतो प्रतीयन्त इति चेदिति । इषयति~ 
ˆ भवगतिपूवेकं तिं निमित्तम्‌ , न सामान्यतोदटनिमित्तकम्‌ । यावन्तो यस्वामव- 
गतावन्विताः प्रतायन्ते, ताचन्तस्वस्यामवगतो निमित्तमित्याश्चीयमाणे 
ऽवगतिदरोनदेव तहिं निमिचस्वं पदाथाना ज्ञायते; न सामान्यतोड. 
छेन । भवत्वेवम्‌, को दोष हत्यन्नाह-न चाऽवगतेः प्रमाणमस्तीस्युक्तम्‌ । 

उपसखहरति-तस्मात्ामान्यतोद्टनिबन्धनेवेयं भान्तिऽ। पदानि पदाथांश्च लोक. 
वेदयोः साधारणा इति लोकवद्धेदेऽपि वाक्यार्थः प्रतीयत इति भ्रान्तिः । 
परमार्थतस्तु वेदाथावगतो कारणमेव नाऽस्त्युक्छेन न्यायेन । सामयिकी वा 
दम्यवहरपूनिकऽदटावगनिः । अस्या$ऽथेः--यद्‌ा अलोकिकायप्रतिपाद्कता 
वेदानां नोपपद्यते, तदा भ्रमाणान्तरगोचराथोवेषयत्वाव्‌ पौरुषेया पष 
वेदाः । तथा च शब्दाथसम्बन्धोऽपि नोत्पचिकः। तथा हि शछकयसमये 
विषये किमिति इष्टविपरीत शब्दस्य स्वातन्छव परिकल्प्यते ? अतः 
खामयिकयेव च शम्दाथप्रतिपत्तिः। 

नञ्ु क्षमोऽपि कथं शक्यते वक्ष्तुम्‌ ? अवश्यं ह्यनेन स 
भय प्रणयता पूबेक्िद्धसखम्बन्धाः केचन दखाब्दा अङ्गीकर्णायाः । 


~~ 


१. कस्य निमित्तास्रमाण नाऽस्तीति क. पु, । 
( ) एतचिडन्तगत. पाट. क पुस्तके न।इश्ि। 


याक्याधिकरणम्‌ | कञ्चावेमरोपेता। २६३ 


= __ ¢ $ 9 क % [8 ध 
छोकसिद्धेवां संब्नास्ञिसम्बन्धं त्वा वैदिको ज्यवहारः परव- 
तितः केथित । 

नतु कार्यकंयनिषन्धनमेकवाक्यत्वं भविष्यति । कर्यैक्यं 


क क कः 


च नियोगेक्यात्‌ । नियोगेकयं चाऽनुबन्धविनिमोकादित्युक्तम्‌ । 
नियोगश्च रोक वेदेऽपि स एव--इत्युक्तम्‌ ‡ भाप्रापाप्चविवेकन 





तथा चाऽङ्गोकृत तावत्‌ कचिरस्वावचू्यम्‌; अतः कि समयक. 
रणेन १ उच्यते--दष््यवदारपृरविकादधकगतिरिति । पतदुकतं भवति-- 
सामयकशब्देरव व्यवहरमणेषु भ्युत्पन्नयोः समयो मविष्यति। त. 
तश्च तौ व्यवहरिष्येते । तयोश्च ्यवहारेऽपसे व्युपद्यत इत्येवं पूर्वषा- 
मापे भ्यवहारण्युत्पा्तः समयादुत्पन्ना । अतः सिद्धे समये अदष्टमपि 
खाभ्यसाधनमावं वेदिकं प्रतिपादयितुं पुखवेव॑दा भणीवन्त इति नानु 
पपात्तः । पवमव च लोकसद्धेः कतक्रसस्बन्धेरेव शड्देः सज्ञासज्िषम्बन्धं कृ, 
रवा दिका व्यवहारः प्रवतिः कश्चित्‌ ¦ एतो च कलमयजृतकसम्बन्धपक्षौ तु 
स्यन्यायावेवे वथा भिन्ना तथा दशितमेव सम्बन्धाक्षेपन्रन्ये पपक्ष एव। 

चद्‌यात-ननु कायक्यानबन्धनमक्वाक्यत्वं भविष्यति । अस्याऽ्यः 
इृदच्यवहार पव वेद्ाथप्रतपत्तावपि ननामत्तम्‌ । पवं हि बृद्धन्यवहारे 
ध्रतिपन्नम्‌--कायान्वित स्वात्मानं पदाथाः प्रतिपादयन्तीति । जोज्घे 
वेदे चक पव कायात्मको नियोगाथः ! तेन ब्युत्पचधिषयनानात्वं 
न{ऽस्त । अता यान्तः पदाथा पएकरिमिन्‌ कार्ये ऽन्वीयन्ते, तावत्पदारथै- 
प्रतिपादकः पदखप्रुद एक वाक्यमिति कायेक्यनिबन्धनमेकव!कयत्वं 
भविष्यति । ननु च रके वेदे च कायात्मकोऽयथं पक इति कुतः ? तथा. 
<ऽह--काथक्य च छाकवेद यानंयोगस्य लिङ्ादिशब्दस्यैकयात्‌; वाचके. 
कथाद्धाच्येक्यमिद्यथेः । 

ननु च केवलस्य लिङदेरनुवन्धश्नून्यस्याऽथेग्रत्तिपादकत्वा 
भावाङ्कि चद चाऽनुबन्धमदान्न वाचक्मकमित्यज्ाऽऽह्‌-नियोभेकयं 
चाऽनुबन्धविनिमेकादित्युक्तम्‌। यद्यपि केवल।द थोनवगतिः, तथाऽप्यन्वयव्य 
(तरकामञ्या यक्यत एचदमक्षगन्तुम्‌ 'कायाथेपरातेपादका छिङगदय पवः 
इत्य बन्धं नेमुच्य वाचककय छाकवेद्याः। 

नु मवतु लिङदिरेकः, तथाऽपि लोके तस्य प्रेषणाध्ये 
षणािभातिपादकत्वात्‌ वेदे च तेषां पुरुषधम॑भृतानामभावान्ने 
काथरेवमित्यत आदह नियोगर्थश्च किङ्ाधर्थश्च रेके वेदे च ष 


२६४ बृहली | स, १.१ा.१.ब्‌.२४ 


हि मेषगादयोऽ भिहिता; । तस्पा्निपित्त पुव्रकेऽपि न दोषः । सिद्धं 
सापान्यतोदृषठमनुमानं निमित्तावगतौ । 

तादिदमयुक्तष्‌ ; $ नियोगायैः प्रपाणान्तरानिश्घता- 
यतया छोकेऽयावगतौ निमित्ततया दृष्टः ? नेति वषः; 
धप्रथपश्चतः कत न प्रत्याययति {?--इस्यनतिक्रपणीयोऽयं 
एवव्येतदप्युक्तम्‌ । प्राप्तापराप्तविवेकेन हि प्रषणादयोऽभिहिताः । प्रेषण. 
ध्येवणादयो यद्धिङडाद्यथा भगवता पाणिनिनाऽमिहिताः, सच्प्रा्ताप्राप्वि- 
वेकेन समदहानञ्यायोमिः प्रयुज्यमानेऽपि लिङ"दो कार्ये सरवै प्रपतिऽपि 
परषणादयोऽप्राक्ता उपाधिभूक्ता इति; कण्यं तु सर्वश्ाऽथं इति । उपसल्र- 
ति--तस्मन्निमिततपूवकेऽपि न दोषः। यद्यपि निमित्तं पृषेमवगम्य पश्चाद्थैः 
प्रतिपत्तव्यः; तथाऽपि दोषो नाऽस्ति, निमित्तभावस्य चुद्धभ्यवहारेऽश्र, 
गतव्वादिति । षिद्ध सखामान्यतादष्टमनुमान निमित्तावगतौ । निमि तावगतौ 
सत्याये पदाथोः, ते कायान्वयिनः स्वात्मान प्रतिपादयन्ति; पद्‌ 
थाथ्विते- इति सामान्यतारष्टमचुमानं सिद्धम्‌ । 

धूवेपक्षी समथयते-तददमयुक्तम्‌ । न इव्याह--किं नियो 
गाथेः प्रमाणान्तरानिज्ञातार्थतया लोकेशवथावगतो निमितत्तया इष्ट- १? अस्यां 
थेः--नियोग. अर्थो वाच्या यस्य लिङदेः, स नियोगार्थो 
लिङादिः कि भमाणास्तरानिन्ञानाधनया पमाणान्तरण।ऽनङ्ा. 
ताथः खन्‌ खोकऽथौवगतो निमित्ततया प्रभ्द्धि, येन अवने 
वदति ? यदि भ्रमाणान्तरेणाऽवेद्यमेषाथं लिङ्कदिः प्रतिपादयतीति 
लोके दष स्यात्‌, तदा वेदेऽपि प्रमाणान्नरागोचरम्थं लिडगादः 
प्रतिपादयत्‌ ; न चेतदस्तीति भावः। आक्षप्तज्वशाय उत्तरमाह 
नेति ब्रूमः। ख पवाऽऽदह्‌-- प्रथमश्चुत. किन प्रत्याययतीत्यनतिकरमणीयोऽयं हेतुः । 
अस्याऽथः-~यदि प्रमाणम्तरवेद्याथंविष्यो लिङादिः) तदा सम्बन्धभ्र. 
इणामेषध न स्यत्‌, अग्रहीते सम्बन्धिनि सम्बन्धद्रहणामावाव्‌; 
अगृह्ीतखस्बन्यस्य चाऽथप्रतिपादकत्वे प्रथमश्चुनस्य प्रल्यायकत्वप्रसङ्को 
दुष्परिहरः । तस्मान्न प्रमाणान्तरवेद्याथेविषगे लोक िडः[ङ्किः भरती. 
यत इति । पूेपक्षी दूषयति-एव तहिं तदथभेदस्याऽपि प्रमाणान्तरं मृग्यम्‌ । 
लिडाचर्थभेदस्य परमाणान्तरावद्यस्य लिङाद्यथैस्य वेदे परमाणान्तरं 
खृग्यम्‌; न हि तस्य छिङादिवाचकः, अगृही तसम्बन्धत्वाव्‌ । 

अथोच्यते--च पवाऽसो छोके नियोगाथेः, स पव वेदेऽपि, यदि 


~ कै के 


वावेयाधिकरणम्‌ ] ऋञजुविमरोपेता । २६५ 


हेतुः । एवे ताह तद्थमेदस्याऽपि प्रपाणान्तरं पृम्यभ्‌ । 
अनुबन्धाश्च तद्धेदानुवरतिनो छोके दृष्टाः, न पुनस्तदनुवतीं 
मेदः । तस्मात्‌ परस्परान्वयिता न परयोगवच्छेद पन्यतोऽविज्ञाय 
शक्यतेऽवगन्तुम्‌ । न चाऽसाववच्छेदः प्रमपाणान्तरापावाद्रदे विध- 
ते । तस्मात्‌ दक्षेनान्तरं पश्यम्‌ । न चेष्टं स्वतन्त्रागमवादिनामि- 
दम्‌ । न च स्वमावादयोगतिरिव्युक्तम्‌ । अतः भरतीयमानपद्‌ा- 
थान्वयी व्‌ाक्यायेः, न भमाणान्तरपिक्षा -इति ग्नेय न्पायप- 





परमयुबन्धमेदात्‌ मेद श$त्यत्राऽऽद-- अनुबन्धश्च तद्भदालुषर्तिनो रोके 
दाः, न पुनस्तद्धेदाचुवतीं भेदः । अश्या्थः-ङेकऽपि मिनक्नेष्वेव नियो. 
गार्थेष्वनुबन्धाः सम्बध्यन्त इति ट्टम्‌, न पुनरसुबन्धायुषतीं 
भेदः 1 वतर्मात्स्वरूपत प्व नियोगार्थो सिन्नः। अतो खोके वेदे 
च नियोगाथेस्य भिन्नत्वात्‌ सम्बन्धश्रहणश्प्रतीते प्रमाणान्तरं 
सरुग्यम्‌ । यत पव वेदिको नियोगाथां भिन्नः, तस्मात्परस्परान्वयिता 
न॒ प्रयोगावच्छदमन्यतोऽविज्ञाय राक्यतेऽवगन्तुम्‌ इयन्त; पदाथ अस्या- 
मवगताव्विठाः- दहति । यावत्‌ प्रयोगावच्डेदोऽन्यतो न विज्ञातः, वा 
त्परस्परान्वयिता न शक्यतेऽवगन्तुम्‌ ; न हि तदेदं शक्ष्यते वदितुम्‌- 
यावन्तो यस्यापमरवगतो लोके इथ्र( इकति । ज्ञायतां तद्यन्यतः प्रयोगाव 
खेद इट त्रा ऽ5ह~न चाऽसाववच्छेद्‌ प्रमाणान्तराभावाद्रदे वियते । तस्माद््॑नान्तरमत्र 
वेदार्थं मृग्य सम्बन्धग्रह णस्तौक्यांय । न चेष्ट स्वतन्त्रागमवादिन मिदम्‌ । प्रमाणा. 
न्तरावगम्याथविषयस्वे स्वतन्नागमस्य प्रामाण्यं न सिध्यतीति स्वतन्धा. 
गमबादिनां दशेनान्तर वेदाय नेष्टम्‌ ; न च दशेनान्तरविरहण सम्बन्धा. 
ग्रहणेऽपि स्वतोऽवगतिरिष्युक्तम्‌-"'सवे् नो ददान प्रमाणम्‌” इत्यत्र । 

पूवेपक्ष्युपस्रहरति--अतः ्रतीयमानपदार्थान्वयौ वाक्यार्थः, न च प्रमाणान्तरा 
पक्षति गहनेयं न्यायपद्व। । कथमियमवगाहनीयेति युक्ता संप्रधारणा । अस्याऽथः-ये 
तावदु डधः्यवहारप्रसिद्धाः पदाथ। वाक्यार्थं प्रतीयन्ते, ते तावदन्वायिनः; 
न च प्रमाणान्तरसपेश्चत्व त्वचाऽभ्युपगतम्‌ ; अतो गहनोऽयं न्यायमं 
कथमवगाद्यनाम्‌--किमर्विताथेप्रतिपत्तिस्त्यञ्यताम्‌ , उत प्रमाणा 
स्त रनिरपेश्चत्वमिति युक्ता सप्रघारणेति । तत्र इष्टान्वय्रतिपच्य्ुसारेण 
वरं प्रमाणान्तसपेन्षित्वमाश्चाीयताभमिति मावः । 

सप्रति राद्धान्तेकदेशी पृवेपक्चमवोप्रजव्याऽऽह~यत पत्र मी. 


2७ सुऽ ऋण 


२६६ बहली | अ.१.पा.१.स्‌.२१ 


द्वी । कथपियमचग।हनीयति युक्त! सम्परधारणा । अतष्कष 
वाऽय बहुधा विकरप्याऽबगम्यते छोके वेदे चेति ब्रह्मविदो पन्यन्ते। 
तस्माद्विषते एवाऽपमिति ब्रह्मवरिद्धिरवगन्दव्यम्‌ । वेदविद्धिरि- 
त्यथः । कथं पुनविंवतपक्षे नाऽयं दोषः ! एकतावगतिस्ताधनरैवा 
ऽ स्ति,(१) “'श्रोच्रम्रहण दथ राक - इत्यनेन प्रतिपादिततात्‌ । 


[ + 


तदेषेदं॑दुरुक्तम्‌ , कायेविरोधादिस्युच्थते । (रोदि काय॑तः 


मांसकमते (३)स्वतन्ागमस्य न प्रामाण्य सिध्यति, अत एक एवा 
ऽय बहुधा विकलप्याऽवगम्यते लोके वेदे चेति ब्रह्मविदो मन्यन्त । एक पवा. 
ऽय शब्दा बहूधा प्रङतिप्रत्ययविमागेन विक्रद्प्य अविद्यमान 
भेद पवारोपितसभेदस्सन्‌ रोके वेदे च प्रतीयत इति ब्रह्मविदो बदविदो 
वेयाकरणा मन्यन्ते । अस्मिन्‌ हि दशने वाक्यं प्रत्यस्तमितावयववि 
भागम्‌; न चतस्य स्वान सह वाच्यवाचकलक्षणः सम्बन्धः, किन्तु 
ताद्‌ ल्म्यङन्ञण एवः; वाक्यमेव वाक्याथरूपतया विवतेते श्युक्तिकेव 
रञजतस्वरूपतया । तच यद्यपि वेदवाक्या्थां मानान्तरागस्यतया अग्रहः 
तसम्बन्धः, तथाऽपि वेद्‌वाक्ष्वमेवाऽ्थरूपतया विवर्तिष्यत शत्यध्यासे 
पित्तग्रृतिप्रलययथपद गतौ चान्वयव्यतिरेकाबुपायमान्न भवत शति । तस्मा 
द्विवतं एवाऽयमिति ब्रह्मविद्धिरवगन्तव्यम्‌ । पर(४)बह्यविदडो वदान्तविदो मा 
प्रयेष्यन्त इत्याह ब्रह्मविदधर्वैदविद्धिसेत्य्थ इति । 
मीमां सक्तेकदेशय!ह--कथ पुनविवतपक्ष नाऽय दोषः १ वक्ष्यमा 
; । तमेवाह -एकत्वावगतिस्तननेवाऽस्ति, “'ध्रोचप्रहणे ह्ययं छोके शाब्द 
राब्द्‌ः प्रसिद्धः इत्यनेन ग्रन्थेन प्रतिपादितम्‌; भिन्ना ण्व दहि 
वणः श्रेत्रणाऽच सीयन्ते । 
परिहरति-तदेवैकत्वं नाऽस्तीति दुरुक्त कायंेरोधादित्युच्यते, अपू. 
ववाकयाथेप्रतिपत्तिलश्चणकायेषिरोघादिच्युच्यतेः पक्ष्वे ह्यसति 
काय विरुध्यते; तस्मात्‌ कायदेक वाक्यमिति गम्यते । 
भामां सेककेद द्याह --किं कायैत- प्रव्यक्षमात्मानं लमते १ येन॒ भवानेकं 
वाक्यं मन्यते । यदि हि कायेतः भत्यक्षमात्मनं लमते, तदा स्वादे. 





१. हा, भा १०. ११. २ किंवा कार्यत इति 
३, स्वतन्त्रागम वं न सिध्यतीति, क पु. ४ ब्रह्मवादिन इति कपु. 


[५ [कद छ, क, 
वाक्याधिकरणम्‌ | ऋल्ाचमलापता । २६७ 


प्रस्यक्षमात्पानं कुमते ? पा भुत्पत्यक्तम्‌ ; (१)अतुपानपपि पर. 
भाणमेव । अतुमानादपि भ्रमाणावगातियुक्तेव । भवद्धिरप्यातुमा- 
निकमेव भापाण्यं स्वत्रोक्तम्‌ । अतुमानादवगतस्थाऽथैस्य 
कृथपेकत्वभ्‌ !{ अन्यत्वं वा कथम्‌ ! एकतया च विना किं 
न॒ सिध्यति । इदं न सिध्यति-न हपायाः कृटिपताः 
भ्राप्तुवन्ति ; एकस्वावगतो श्चुत्यामवच्छेद।; कल्पिताः स्थुः । न 
(२)वेकतावगतियुं्ताऽतुषानाव्‌ -इति चोदितम्‌ । (रोनेष दोषः ; 
अनुमानात्‌ ममाणस्मवच्छिय, ततः पुनरेकतापवयवे्वीत्ते शुद्धः पटः 
इत्येवभादिष्ु । तदिदमागपात्‌ पतिपन्नमेकत्वम्‌ भरत्यस्तपिताशचे 


वम्‌ ; न चतदस्ति । परिहरति- मा भूद प्रसयक्षम्‌ ; अनुमानमपि प्रमाणमेव । 
तेनाऽजुमानेन वाक्यमेकमस्ती्ति गम्यते । ननु कथमनुमानत्‌ प्रमाण 
भूतस्याऽवगतिरितखजाह--अलुमानादपि प्रमाणावगतियुक्तेव । न कदाचिदयु- 
पपत्तिर्त्यथे; । भवद्धिरपि मामां सकेरालुमानिकमेव सर्वत्र ्रमण्यभित्युक्तम्‌ । 
अञ्न चोदयति-अनुमानाद्वगतस्याऽथस्य कथमेकूव्वम्‌ ? कायौदुमानेन चद्धा 
क्यमजमीयते कथं तस्येकत्वम्‌ ? कथ्िदाह-अन्यतव वा कथम्‌ १ यथावुमा 
नादेकत्वं न सिध्यति, तथा तचाऽप्यन्यत्वं कथं सिस्स्यति ? कायं हि का. 
रणमलुमापयति, न पुनरेकत्वमन्यत्व चा (8)तस्य स्पृह्लति । स एवाह ~ 
एकतया च विना क न सिध्यति १ तेन यद्येकत्वमवगन्तुमशक्यं मा राके; 
अवगतेनःऽपि तेन प्रयोजनं न!ऽस्तीति । रखाद्यिताह--इदं न सिध्यति; 
न ह्युपायाः कल्पिता (५)मवन्ति। अति च पुनरेकत्वे नोपायाः कश 
ता भवन्ति ; तस्मदेकत्वं यज्ञतो वाच्यम्‌ । न चेकतावगतिरनुमानाद्ुक्तेति 
चोदितम्‌ । अस्वाऽथेः--न मया 'अन्यत्वमद्धुमानादपगम्यते' इति चोदि. 
तम्‌ , किन्तु "एकत्वं कथमवगम्यते, इति चादेवम्‌; तेन ममाऽयसुपा- 
छम्म पव नोपपद्यते “अन्यत्वं वा कथमः इति) 
वरेयाकरणाुखारी परिहरति--नैष दोषः; अनुमानात्‌ प्रमाणत्व- 
मवच्छिथ्च, ततः पुनरवयवेरेकतां वेति शङ्कः पटः इवयेवमादिष् । अ. 


स्याऽथः--कायेत; कारणमनुमाय पुनरपि तस्यैकत्वं विना का 


काणना [गीर -- -- 


१. अनुमानमपि प्रमाणमेवेति न्डस्ति क, पु. २. न चेकताश्चुतिरिति, क. पु, 
३. नाऽयमिति. क. पु. ४, तस्येति नाऽस्ति. क. पु, 


५५. प्राप्नुवन्तीति भूलसम्मतः पाठः । 


२६८ बृहती | अ,१.१.१.स्‌.२४ 


वागमविकस्पं स्वयं ब्रह्म प्रकाशते इति । 
यदुच्यते--““श्रा्नग्रहणे द्यं रोके छराब्दशब्दः 
सिद्धः)” इति, तदप्यागमविरुद्धम्‌ ; गोः" इति शब्दः, गौः 
इयत्थः, गोः इति विज्ञानम्‌ , एकामिधाननिर्दशात्‌ ; (१)न हि 
भिन्नस्य युगपदेकामिधानं सम्मव्रति । कथं पुनर्योगपथाव 
गपः ? वाचकङ्ञानकराच्यानां परस्परपेक्षिणी स्वरपावगति्यतः । 
अतश्च यदप्युक्तम्‌--सजातीयावमरश्चुन्या न सामान्याध- 
गातिरस्तीत्ति, तदयुक्तथ्‌ ; भेदनिबन्धना क्षा युक्तिः विद्य 


याचुपपकत्तेरवयवेः सख्ेकता विजानाति; यावता हि विना कार्थ 
नो पपद्यते, तावद्‌वकद्पस्ति । तदिद कार्यासुमानगम्यमेकत्मागमद्या- 
फरणात्‌ अतिपन्नम्‌ । कड रः पुनरयमागमाथ इत्यत्राह --प्रत्यस्तमिताशेषा- 
गमाेश्स्पे स्वय ब्रह्म प्रकत इति । प्रत्यस्तमिता अशेषा अगमदिकद्पा 
उ्याकरणनिबन्धनाः प्रह्ृत्याद्िविकद्पा वस्मिन्निस्यथः । 

यदुच्यते “शरोत्रम्रहण ह्ययं लोके चब्दशब्दः प्रसिद्ध. इति, तदप्यागमविरुद्धव्‌ । रोकः 
ञ्यपद्शावरुद्धानत्यथः । तज्ाह-ग रत सन्दा गौरिति चाऽथ गारिति च ज्ञानम्‌ । 
चुतः? एकामिकाननिदरात्‌ , न हि भन्न्य युगपदक्ाभिवान समभवति । स हह एभि. 
न्ना अथो एकराज्द्ग्यपदेदयाः, न ते युगपत्तन छन्देनोच्यन्ते । वथा अक्षा 
दिषु । श्ह च युगपदेकाभिधाननि्दद्यः। तस्मादेकमेघेद्‌ तचवं वाच्यवा- 
चकन्ञानरूपतय। विवर्तत इति । कथे पुनयोँगपद्यावगमः १ कथं पुनयुंगपदयं 
व्यपदेशा शत्यवगम इत्यथः । उच्तरम्‌-वाचकन्ञानवाच्याना परस्परपेक्षिणी 
स्वक्पावगतियतः । वाचकनज्चानवाच्यानि तावत्परस्पर।पेक्षाणि प्रतिभात्ति; 
तेन तेषां तावद्यगपदवगतिः; {र२)प्कश्च व्यपदेशस्तस्मिग्‌ कारे; तस्मा 
द्यगपदकम्यपदेश्रह्नचरिति सिद्धमेकत्वम्‌ । 

अतश्च यदप्युक्तं खजातीयावमरोश्चल्या न सामान्यानगतिरस्वति । अस्याऽथः - 

सर्वशब्देषु सजातीया ये वणाः तदवमशेश्चूल्या ख। मान्या वगतिनाीऽस्ती- 
ति~-याचद्थे ध्व केवरं सवणे भेदान परिस्वज्य गवाङृतिः, शब्दत्व 
मन भ्रतीयत इति--यदप्युक्तम्‌ , (३) तदप्ययुक्तम्‌ । कस्मात्‌ १ भेदनिबन्धना 
ह्यषा युक्तिः । भद्‌ पारमाथके सत्यषा युक्तिः) विद्यमानस्य ह्यवमर्शो भवति, 





१,न चेति. क. पु. २, एक्त्वव्यपदेश इति. क पु. । 
३. तदयुक्तमिति मूलसम्मतः पाठः; । 


वाक्यायिकरणम्‌ | ऋज॒विभलोपेता । २६९ 


मानस्य (टोपरा मवति,(२) न कटिपतस्य । (३)उक्त चकत्व 
मेकामिधाननिदशात्‌ । ततः किम्‌ !{ इदं ततः--करपनयव 
हृद्व्यवह(रस्य निभित्ततास्यत। (४) तश्वेद करपनाब(ज बहुधाच्चत- 
“"पद्माधम्‌ इत्येवमाद्‌ । तस्मात्‌ पदाथेवेदननं संस्छृतान्य मद्‌ 
प्रारत्रपद्यन्त इत्यथः 

न चैतावता अप्रामाण्यं श्तेः, प्रमेये शक्ति्द्धावादि- 
त्युक्तम्‌ । अताऽनागपिशि करना प्रर्यवायायः न (५ 
दिकी, परमाथपरस्वद्रिदिकस्य । अनः सिद्धमात्पात्तकत्वमरस्पप 





न कल्पितस्य । तेन यदि मेदः पारमार्थिकः स्यात्‌, तद्दसुपपद्यत-भद 
पव प्रतीयते न सामान्य्रिति; न च पारमार्थिको भेदोऽस्ति; तदषद- 
उक्वं चैकत्व॑ सर्वेशाब्दानां दाब्दः दाढ्ड इत्येकामिधाननि्दशात्‌ । तस्माद्क 
पव शब्दो वाकयात्मकर दनि पस्थितम्‌ । 

सम्प्रति येनाऽनिधायेणोक्तम्‌ कथ पुन।चवतपक्ष नाञ्च दाचि 
इति, तमामप्रायममुद्धरात~ततः मति । खाद्‌ क्{द्पनिक्रा अद्म, 
तथाभ्पि कथ वेद्‌ाथेप्रतिपखिरिति । उत्तरम्‌--इद्‌ तत; कटेपनथव 
वृदग्यदह्‌।रस्य निमिततोच्यते । छदिपक्तावयवगता बुद्धन्यवहारन्युत्पः 
सिर्निमित्तमान्नम्‌, अर षऽ्यवहारस्याऽप्रतीतेः, ड्टव्यवहारस्य चाः 
ऽपूवादपि बाकयाल्प्रतीतेः । तेद कल्यनाबीजं वदषा कथ्यते “द 
मायम्‌” इत्यादि । यथा कल्पनया बद्धव्यवदहायो निमित्तम्‌ अस्याः 
कद्पनाया यद्वीज्ञ वद्भहुधा कथ्यते--पदमाद्य वाक्यम्‌ , सर्वाणि 
पदानि वाक्यम्‌ , आख्यात पदं वाक्यसित्यादि । उपसदरन्नाद--तस्मतप 
दाथवेदनेन सस्तानि भद कद्पनय। सस्छताने अभदम्‌ आसन्न दाक्रय ज 
पद्यन्ते ; अथेरूपेण विद्खुत्तमित्यथं । 

नन्वेव काटपनिकमद एवैकत्वादध्रामाण्यं श्चुतरित्यज्ञाऽऽह--न 
चैतावता अभ्रामाण्य श्रुतेः, प्रमेये चक्तिसद्धवादिव्युक्तप्‌ । अविद्यमनो- 
पायाश्चयणेनाऽपि पारमाथिके भरमेये शक्तिसद्धावादित्युक्तं वैया 
करणे; । अतोऽनागमिक्ी कत्पना प्रत्यवायाय, न वैदिकं । यद्यपि वैदिकोऽये 


१. ह्यवमशच। सवरन्तीति, क. पु. २. न पुनरेति. क. पु, 
३. एवश्चेति, क. पु. ४, तत्रेदानीं कल्पनाबीजं बहुधा कथ्यत इति, क, ४. 


५५. वैदिकीर्येतदप्युक्तमिति. क. पु 


२७० बृहती [ अ,९.पा.१.्‌*२२ 


षे । मदामिधानपक्षे यथा न सिध्यति, तथा भ्रदाकंतम्‌ । 

अत एव च यथावेनियोगं भन्त्रायान्‌ मन्त्रविदो वणेयन्ति; भेदे 
हि नियतममिषान स्याद्‌ । अतः (१)“उगाद्यो बहुरभ्‌"” इत्येवमाच- 
नागपपूर्वकपेव स्यात्‌ । न वेतत्ततराऽपीष्टम्‌ । उपदेशशचाऽथवानङ्वि- 
दानाम; मेदपक्षे हि छाकत एव नियतत्वद्धेदानां किमन्यद्‌।- 
डयायतं { अस्मत्पक्षे पुनरागमानुसारी विकद्पः ; आनन्त्याचा- 
गस्य उपदेश्ोऽथेवान्‌ । अतश्चाऽयं (र)मेदन्यपदशः- रौकिकानां 
वैदिकानां छन्दासि साषायां निगम इति च । आगममेदाश्चोपपन्ना 


शब्दविवततया काल्पनिकः, तथाऽपि न प्रत्यवायाय, परामाथंभतमो- 
श्वपरत्वद्विदिकस्याऽथेस्य । अत. सिद्धमौतपत्तिकत्वमस्मिन्‌ पक्षे । मेदाभिधानपक्षे तु 
यथा न स्िष्यत्येत्पत्िकत्वं तथा प्रतिपादितम्‌ ¦ 


यत॒ पवाऽपरमाथां भेदः काट्पनिकः; अत एव चे यथा 


विनियोगं मन्त्राथान्‌ मन्त्रविदो वणैयन्ति; भेदे हि नियतमभमिधानं स्यात्‌ । 
यदि दहि मेदः स्यात्‌, तदा पदानां स्वश्क्त्यन्ुखारेण योऽथः 
प्रतीयते, स पव स्यात्‌; यदातु वाक्यल्मेव वाक्याथः, यदा 
यत्र यन्न मन्ञस्य वाक्यात्मनो विनियोगः, स तस्थाऽथेःस्यात्‌;न 
वाक्यस्य बुद्धन्यवहारणाऽथः प्रतीयते; किन्तु यो यस्माद्वाक्यादथेः प्र 
तीयते, स तस्याऽथः विनियोगवरोन चा.ऽनेका्थैः अस्माल्प्रत्ये तथ्य इति 
श्रुतो भवत्यनेकाथंः। यतोऽनियत पवाऽलोकिकाथेः, अतः “उणादयो 
बहुरप्‌” इत्येवमादयनागमपू्रक स्यत्‌ । विनियोगवश्चेन ह्यनेकधा मन्जाथैवणेने 
“ उणादयो बहुलम्‌” इत्यादय पयुज्यते । बृदधव्यचहारभ्रसिद्धनियता्थौ- 
समिधाने तु न वस्योपयोगः। न चैतत्तवाऽ्पाष्टम्‌ मीमांसकस्य उपदेश्वाथ. 
वानङ्गवि्ानाम्‌ । निगमनि सक्तव्याकरणादीनामङ्गविद्यानापरुपदेशः कास्प. 
निकमेदपश्चेऽथवान्‌ ¦ 

भेदपक्ष हि लोकत एव नियतत्वात्‌ मेदानां किमन्यद्‌ाख्यायते १ अस्मत्पक्षे 
प्वागमानुसाशै विकल्पः ; आनन्त्याचागमस्य उपदेलोऽ्थवान्‌ । विकद्पकार- 
णस्य वारखवितुमश्चक्यत्वादुपदे शो ऽथे वान्‌ । भतशाऽयं मेदन्यपदेशः लोकि. 
कानाम्‌ , वेदिकान्‌ , छन्दसि, भाषायाम्‌ , निगम इति च । काद्पनिकभेद पश्च 
चाऽयं मेदः; इतरथा वणोंत्मकतयेकरूपाणां मेदव्यपदेश्चो न स्यात्‌ । आ- 


१. पा.सू. ३,३.१. २. मदपदेक्ञ इति क. पु. 








२७१ बृदती [ अ.१.पा.२.्‌.९४ 


सति भविरम्बते, “भरम्बतेः पविभः इत्यन्यत्वं न स्याद्‌ ; 
तथा मवत्यादिषु बणेमात्रवाहिनः । राज्ञः पुरुषस्य हस्ति. 
नः --इति पदद्रय सम्बन्धोऽपि भवति, न--राजपुरुषस्य हस्तिनः 
इति । एवसुपगोरिदम्‌ , अपत्यस्यदम्‌ $ न पुनः ओंपगवस्येदम्‌- 
इति । तथाच करणम्‌; करणन--इति विभक्तरत्पत्तिरतुत्प- 
चिश्च ! तथा च पुज्यातवः- अश्वः गदेभः इति, अश्वति गदभ. 
ति इति च) तथा चाष्टादश्ष(र)प्रभदमवणेङ्कुलमथैभरतिपत्तये । 


भेदे हि स्वरूपभेदः पारमार्थि्ः । तत्र॒ प्रव्यभि्ञाने ति "विलम्बते" 
लम्बते शविप्रः इत्यन्यल्वं न स्यात्‌ । अस्याऽथः- व्णीत्मके शब्दे 
परत्यमिज्ञायमाने उपस्रगदिरूपतया भेदो न स्यात्त; काडपनि' 
कत्वे त्वेकत्वाभावा दुपपद्यते । तथा भवत्यादिषु वणमात्रवादिनः न स्यात्‌ । 
"भवतिः इति सम्बोधने सपघस्यां च यद्याख्यायते, तद्कणेमाज्वा- 
दिनों न स्यात्‌ ; व्णस्वरूपासेदात्‌ । राज्ञः पुरुषस्य हस्तिन इति पदद्वयसम्ब 
न्धोऽपि भवति; न राजपुरुषस्य हस्तिन इति । अस्याऽ्थेः -वणेमात्रवादिनो हि 
राज्ञ इत्यत्र यः शाञ्ः, ख एव राज्ञपुरुष इत्यत्राऽपि; ततश्च यथा अन्तमा 
सेऽपि पदद्धयनाऽपि सम्बन्धो भवति हस्तिन इत्यस्य--राक्ा हस्तिनः, 
पुरुषस्य हस्तिन इति, तथा समासेऽपि स्यात्‌ राजञपुरुषस्य हस्तिनः 
द्रति । न खाऽज्र हस्तिना रान्ञेः सञ्चन्धः। 

मत्पक्षे तु राजपुरुषशब्डे परमाथेता राजपदं नाऽस्त्येव; केवलं 
कदपनामाज्मिति न भवत्येव प्रसङ्कः । एवमुप्गोरेदमप्यस्येदमित्यथं 
दयस्याऽपादश्न्दार्थन सम्बन्धः न पुनः ओपगव्येति उपगोरि 
दमर्थेन स्तस्बन्धः । तथा करण करणेनेति विभक्तेसत्पत्तिरचुत्पत्तिश्च । य 
दि करणश्ङ्दे विभक्तंरत्पत्तिः घटेन करणेनोदकमानय' इति तद। 
"उदकानयने घट करणम्‌ इत्यत्राऽपि स्यात्‌ , अथ करणमित्यज 
न भवात, करणेनेव्यन्नापि न स्यात्‌। 

मत्पक्षे तु वाक्यमेदान्नाञऽ्य पयचुयोग", पदानां वाक्ये 
षवभावा्‌ । तथा सुब्धातवः अदेवो गदभः अति गदंभतीति च। सु 
वन्ता धातवश्च; अदवो गदभ इति सुबन्ताः, अश्वति गद 
अतीति च आतवः; । तथाशदशभरभेदमिन्नमवणेकुरमयप्रतिषत्तये । अवणैकुर 


१, प्रमेदमकारङृलमिति. क, पु, 


वाक्याधिकरणस्‌ ] ऋञ्ुविमलोपेत्ता । ९७४ 


9. © ^ = 0 ० 
अन्यथा ह्कल्वदद्रस्तुनः सचाथप्रातपातच्तवा स्यात्‌ ; व्यचस्या नप्प. 
1 १ ¢ षि (कप 
धते । भपाणान्तर(१)प्रतीतेऽथे एकावगमो मृषा-सुरीम चन्दनम्‌, 
शीतो वायुरिति च । चन्दनस्य सरमिः, बायोः शीतम्‌ इत्यव 
स्यात्‌ । उपरस्षगानपातन क चदरश्चषणगाथल्व क चद्‌नयक्य ई. 
[चद्रपरात्ताथता तद्धाव नपपद्यत । 
^ © ८४ [4 ~ © ० © 
पदायथपृचकत्वाच्च वक्यिायस्य तद्रशादापि नणया + 68 
५ € ^~ ¢ = 
चः । पदमेदे च पदाथंविनाक्षः स्यात्‌ । अनयेकषये 
चेकवाक्यता कथम्‌ ! विभागत्तानं च ? वर्णोपजन एव 
इ स्वद्‌ाचण्ट्ुताः सान्ुनासका [नर नुनासकाः भ्रव्यक षट्‌ , पुनस्ते तु 
भया उदात्तादयामः इत्यवमषादजश्रमदामन्न सदथप्रातपत्तयऽस्मन्मत 
घटते । अन्यथा हि पारमार्थिके पदवणविभागे पक रूपत्वाद्रस्तुनः सवेथेभ्रति 
पत्तिः सवेदा स्यात्‌ ।'अग्रतिपच्िवां स्थात्‌ । पएकाऽप्यर्था न प्रतीयेत । इत्च 
छष्दाववतात्मकाऽथः, यस्मात्‌ प्रमाणान्तरभ्रतीतेऽ्थ(२) एकावगमे खषा; “घुरामि 
चन्दनम्‌ , रति वयुः इते च । घ्रणान्द्रयण सारभमवगस्यत, चन्दन तु 
द शनस्पशनाभ्याम्‌ ; तथा स्परेन्द्रियेण शत्यम्‌ , वायुरलुमानेनेति चे. 
शोषेकमतेन । तेन भिन्नानि गन्धस्पशेद्रव्याण; सिन्नषु'चाऽभिश्लावगति- 
श्रुषा । चन्दनस्य सुरभिवायो शातम्‌ इयेव तदा स्यात्‌ । तस्माद वताव्मको 
ऽथः । उपञ्चगानपातानां क्वचिद्धि श्णायता प्रपचतीत्यादिषु, क्वचिदानथक्यं ध्र. 
म्बत इत्यादिषु, कवचिद्रिपरीताथेता प्रतिष्ठत इव्येवभादिषु, तद्भवि तदहपत्षे 
प्क रूपत्व नापप्यत । काद्पानकत्व तूपपद्यत । 
अथोच्यते वाक्षयाथाद्धुकतारेण बोचिन्यं मविष्यतात्यन्राह- 
पद्‌थपूषैकत्वाचच वाक्यस्य तद्रश्ादपि निगेयो दु्रैवः ¦ पद्ामेदे पदा- 
थोभदान्न वाक्याथेप्रतिपत्तिमेदस्त्वन्मते स्यात्‌ । अथाच्येनं नाऽ 
नथकत्वं भरङ्म्बत इव्येवमदिषु, किन्नु भ्रशब्दस्रहितमेकमेषेद्‌- 
मित्थत्रा ऽऽह -पदभेदे च पदाथविनाश्च. स्यात्‌ । छम्बततपद्‌ाद्धिक्न परम्ब 
तेपदेऽङ्ीक्रियमाणे छमभ्बतेपदे गृहीतसम्बन्धस्य प्रखुम्बतत इव्यत्र पदा 
थौचगतिरेव न स्यात्‌ । तस्मादनर्थक पव प्रशब्दो रेम्बत इत्यवाऽथबो. 
धकम्‌ ; तत्र आनभवये चेक्रवाक्यता कथम्‌ । एकार्थप्रातिपच्तिन्यापृनतयेकवा 
कयत । अनथकस्य च नाऽस्ति व्यापारः । विभागक्ञन च कथमित्यनु. 





१, भ्रमितेऽथ इति, क, पु. २. एकाथावगतिरिति क, पु 
३५ चु$ 


२७४ वृहती | अ,१.१.१.स्‌ २२ 


स्याद्‌ । आगपवकखपतक्त तु सवमुपपरनम्‌ । आगमविकर्पविगपः 
डत इति वेत्‌, आगमान्तरषदेव । तदुक्तम्‌- “ऋषीणामपि यज्ज्ञानं 
तदप्यागभपूतेकम्‌ ' इति । अनिदस्भथमता चाऽस्वानादित्वावे 
सतारस्य शत्रयते(९ऽवगन्तुम्‌ । सेयमनपक्षता भामाण्यहेतुः । मेदपक्ते 
सवामदमसतपज्ञसम्‌ ¦ दशंयाते च(२) ज्ान पधानवतीं षेद; अवच्छि 
य[ऽबेष(धकत्व वेदस्य । वेदान्ताः कथम्‌ ९ “अथ यदल्पपर्‌ , तन्म 
त्यम्‌: अथ यद्रूप, तदमृतम्‌" - इति । 

किं तदर्पम्‌ { अवच्छेदः करपनीयरयाऽवच्छेदो दष्टः, 





वङ्कः । वर्णोपजन एव हि स्यात्‌ । यिन्नाथप्रतिपादकतया विभिन्न पद्‌ भव 
त । वमायन त्वथाप्रातेपादकस्वे न पदविभागः स्यात्‌ $ किन्तु तस्मि 
जव पद्‌ वणान्तरमधविकमिदमुपजातमिति स्यात्‌ । आगमविकल्पपक्षे तु 
ववयुपपन्नम्‌ । खुम्बतशब्दे भ्युत्पत्तरेव वाक्य।(यप्रतिपच्चिकारण इष्त्वा. 
दाते कृदन्त । आगम({ ३ )विकत्पतिभागः कुतं इति चेत्‌ । इत्थ प्रङ्ाते प्रत्ययादि 
विभागेन विकषिपताः शब्दभागाः प्रतिपद्युषाया इति कतोऽवगतं पा 
णिनिश्रथ्रतिभिरिति चेत्‌, उत्तरम्‌-भगमान्तरादेव अपरस्माद्याकरण।. 
गमादेषे । तदुक्त ते--- “ऋषीणामपि यजञ्ज्ञान तदध्यागमपृवकम्‌ `” इति । 
ननु च तषासरर्षाणां कुतोऽकवगतिरिव्यत्नाह-अनिदम्ध्रथमता च।ऽस्याऽना 
दित्वात्‌ संसारस्य दाकण्तऽ्वरन्छुम्‌ । यदि हि कश्चित्प्रथम. स्यत्‌, तता दोषो 
भचेत्‌-तस्य कुतो क्षानमिति; यदा तु संस्तारस्याऽनादित्वात्‌ (अव प्रथपः' 
(४)शत्येव नाऽस्ति, तदा न।ऽसित दाषः | सेयमनयेक्षत। प्रमाणत्वे हेतुः । भेदपक्ष 
पुनयास्मन्‌ पक्षे पदवणमेदां ऽस्त तस्मिन्‌ पश्च सवेमिदमसमनलस स्यात्‌। 
दसेयति च ज्ञानप्रधानवत्ती वेद्‌" अवेच्छिय्।ऽवबोधकतव वेदस्य ¦ वेदान्ता दहि 
शाने प्रधान वतन्ते; तजन हि ज्ञानमेव विधिषिषयः- ब्रह्म ज्ञातव्यमिति; 
तेच अवच्छद काल्पानक विमाग कल्पयित्वा वेदस्याऽववब) धकत्व 
मिति । केन अन्येन ? "अथ यदत तन्भघ्यम्‌ ,” अथ यदुभम्‌ तदमत्तम्‌ः इति ¦ 
(५)नन्वदपस्याऽत्र मत्येतया अस्थयत्व दातम्‌, फ तद्‌ 
ल्पम्‌ १ उत्तरम्‌-अवच्छद्‌ः । कथमकवच्छदा अस्थायिन इत्यत्राह 


~~" ४---~-----~-----~-----, 





~+=---- ~---+~~--~ ~^ ~~ ~ ~~~ =-= ~~~ = 


१ वेवतुरमि(त. क. पु. २. ज्ञानप्रधानक्तरवेद इति क. पु. 
३. विकृल्पावगम इति मृरस्म्मतः पाठ, ४ इत्येतन्नाऽसतरीति, क, पु, 


५. नन्वेतस्येति. क. पु. 


वाकंयाधिकरणेम्‌ | "छज्ञावेमला पेत) । २७५ 


न॒पुनस्तत्वस्य । “यावद्वाचो गतमू्‌-हइत्यादि सरवयुपमन्नार्थ 
भवति । (१)अबन्यथा हि विरोधः स्यात्‌ । विरोधे चाऽप्रामा- 
ण्यम्‌ । तस्पादेकानुुणपिदं बह्मराशिपागपविदो व्याच 
क्षते ¦ सोऽयमागपः । तदिदं त्वम्‌ । त इमे बरह्मविद्‌ः, य एवं 
[४ (4 ¢ म ४४ [० 
विजानते । तस्माक्निवतस्वेतस्माद्धदग्रहणात्‌ संसारातुपातिनः । 
[49 क~ [^> न # 
ननु चाऽत्र।ऽपि इृद्धुव्यवह्‌रन्युत्प्तिनवोपक। रिका । अगमतश्द्ि- 
0 ^~# 

करुपाः परवतन्त, किं इद्धव्यवहारेण ! 

अथ दृद्धग्यवहरव्युत्पत्या अविकरिषपता नाऽऽगपविकलस्पाम्‌ 
प्रतिपद्यन्ते ; तदिदं मेदभ्यवहारेऽपि तुरम्‌ । अथाऽऽगभत एष 
कसपर्न यस्याञ्वच्छेदो दष्ट. न॒ पुनस्तत्वस्य । तेन॒ कदिपततिषयत्वाद्‌ 
वच्छेदो आस्थायिनस्तस्वसाक्षात्करणे । “यद्वाचो गतम्‌” इ. 
सदि च सवेमुपपव्रथि भवति । यदद्वितपतिपादकं तदुपपन्ना्यं भ. 
वत्ति ¦ अन्यथा हि विरोधः स्यात्‌ । कमेविधीनां भिन्नाथेप्रतिपाईकस्व, व 
रोधः कमेविधीनां सिन्नाथप्रतिपादक्रानां वदास्तानां च स्यात्‌; रशा 
घ्इविवतात्मका्थपक्षे तु न विरोधः । विरये चाऽप्रामण्यम्‌ वदानाम्‌, नि 
श्चयाभावात्‌ । तस्मदेकानुगुण पएकव्रह्मयायुगुण सकरूमिदं ब्रह्यराशे बेद्राशि- 
मागमविदा व्याचक्षते । सोऽयमागमः यद्याकरणम्‌ , प्रामाणिक्वाद्‌ । तदिदं 
तत्वम्‌ यच्याकरणोक्तम्‌ । त इमे वैयाकरणा ब्रह्मविद , य एव विजानते । त. 
स्मात्‌ निवेतस्वेतस्मात्‌ मीमांसकः ! मेदग्रदणात्‌ संखारादुपातिन इति । 

सम्प्रति पवंपश्ची दूषथति-नजु चाऽन्ाऽपि बृदन्यवहारब्युप्पत्तिनैवोपकरारिका । 
क सपरादित्याह~आगमतशवद्धिकल्प) प्रवर्तन्ते, र ब्रदधव्यवहरे" १(२)अआगमतश्चद्धिःर 
टपाः प्रवतिंताः, तद्करेन विनाऽपि बृद्धग्यवहार प्रतिपत्तिः स्यात्‌ , यद्या 
गमविकस्पवरनाऽधेध्रति पचिः । अथ ब्रदभ्यवहारब्युत्पत्या भविकस्पिताः (३)अ स 
्तदिकदपा नागमविकत्पान्‌ प्रतिपथन्ते, इद्धन्यवहारविकट्प विना व्याक 
रणमेव बोद्‌ घुमर न मवतीरनि व्यवह! रोऽप्याद्वियते ; तदिदं मेद्श्यवहारे$पि 
कुल्यम्‌ । अस्याऽथः-मेदनव्यवदहारेऽपि चद्धग्यवहार एव उ्युत्पच्तिनिभि 
तम्‌ , अज्ाऽ पीति तुल्य तदि तनेदम्‌ । 

अथाऽ बुद्धय बहारश्युत्पच्तिनां द्वियते; आगमत एव विकल्पाः (४)}परि 

१, अन्यथा तिति, क, पु २. आगमवशेनेति, क, पुं 

३, ने सश्ञासेविकत्पा इति क. पु ४ प्रस्पिद्यन्त इति ऊ. पु, 





२७६ै बृहती [स.१.१-१.्‌ ०२४. 


विकरपाः प्रतिपद्यन्ते, टृद्धन्यवहारब्युत्पन्ना निमित्तावगतिः 
को पयुज्यते ! तस्मादयपपि मेदपक्षपयंवसित एष पक्षः । 
अथदानीपयमपरः भकारः- ज।तिगुणयोरिषेकद्रव्यनिवेशा- 
देकद्रव्यस्षम्बन्धः भरतीयते ; तद्रज।तिगुणक्नब्दयोरपि सन्नेहि- 
ततयोचरितयोः तद्ररेगकायंताऽवगम्यत इति चेद्‌, तन्न; 
व्युत्पत्तौ निमित्तमात्नतयाऽवगतेः निमित्तमात्रतयैवाऽवगतिः भा- 
प्रोति । (१)एवमानक्यमिति चेत्‌ ; न ह्यानथेक्यमथान्तरावगतौ 


ग्रहयन्ते, बृद्व्यवहारग्युतन्ना निमित्तावगति क्ोपयुञ्यते ४ अस्याऽ्थः- 
व्याकरणत पव दिकक्षपाः प्रवन्त; व्यवहारस्तु भ्याकरणप्र 
तिप्तावेवोपाय इति । तदसत्‌ ; अविद्यमानविमागविवया व्यु 
त्पत्तिः च्ृद्धब्यवहारावगता क्ोपयुजञ्यते ? यदेव हि व्युत्पन्नं तदेव 
चेत्पुनरपि श्रूयेत, तदा वाक्वा्थावगतिः स्यात्‌ ; तदमव तु कतो 
घ्याकरणावबोधोऽपि स्यात्‌ । तस्मद्डदन्यवह(रऽयुत्पस्यपक्ष(यामयमपि 
भेदपक्ष एव पातेतः पक्षः, मेद्‌ विना व्युत्पत्तिश्रति पच्योरनुपपत्ते. । नन्व 
विद्याकदिपतभेदभ्रतिपाच्चिनिबन्थनमेतद्धविष्यरति। न, मेदभ्रतिपन्तर 
विद्यारूपत्वे प्रमाणाभावात्‌ । कार्यमेव प्रमाणभिति चत्‌ , न; अन्यथाऽपि 
वाकयायप्रतिपत्यात्मककायेखिद्धेः । - 

अयेदानीमयमपर. प्रकारः निरस्यते । जातिंगुणयेरिवेकदन्यनिवेशादे $ 
प्रव्यसम्बन्धः प्रतीयते; तद्रजतिगुगज्ञव्दयोरपि सन्निहिततयोच्चारितयो. तददा 
रेणेकाथेताऽवगम्थत इति चेत्‌ । अस्याऽ्थैः-ज।!तिशुणयोस्थंयो्ययै 
कद्रभ्यानेवेश्ादकद्रग्यानेवेचलक्चषणः सम्बन्धः, तथा जातिगुणद्र 
ब्दयोरपि सक्ञिहितोश्ररितयोः सम्बन्धो भविष्यति; तद्ररिण गु 
णान्वितद्रभ्यात्मकेकाथगप्रतिपात्तिः सेत्स्यतीति । निरस्यति-(र)नेतत , 
युतो व्युत्पत्ति ख मये, निमित्तमत्रतया पद्‌{थौन्तरनिरपेक्षतया, आवापो 
द्धाराभ्यां ब्युत्पन्तेः, निमित्तमात्रतयेवाऽवगतिः प्राप्रोति; केषरादेव पदात्केव- 
कपदाथांवगतिः स्यात्‌ , तावन्मात्रे उत्पत्तेः । (३)एवमानथक्यमिति चेत्‌ । 
पदाथंमाञ्नस्य क्षम्बन्धभ्रहणसमय पवाऽवगतत्वात्‌ पदा्थमान्नप्रति पादः 
कर्वे आनथक्ष्यमिति चेत्‌ ¦ दूषयति---न ्यानथक्यमथीन्तरावगतौ हेवुः । प्र 





१. परमनथेक्यमिति, क. पु २, तन्नेति मृलसम्मततः पाठ. 
३. एवमनथकमिति. क, पु. 


व क्थाधिकरणम्‌ | ऋजु विमरोपेता । १७७ 


हेतुः । तस्पादनथेक एवाऽये इदढन्यवहार निबन्धनः शब्दाथयोरौ 
तपत्तिक्म्बन्धामिषानङ्केशः । तस्मात्‌ पूवोक्तमेव कनकल साम 
कत्वे वा सम्बन्धस्येति स्थितम्‌ । 


(१)..य श्प्योत्पात्तिकां नित्यः शञ्द्‌ः सम्बन्धश्च, 
लथापे न चोदनालक्षणो चमः--इति ध्दन्यवहारस्याऽ 
निभित्तताप्रतिङ्गेयं वोदैक व्यवहरं ; यथोक्तप्‌ । (२)'चाद्ना 
हि वाक्यम्‌ । न दयञ्चिहोच्रात्‌ स्वगो मचतीति गस्यतेः- 
$ति वाक्यात्‌ पतिपत्तिर्योक्ता, देत्वभिधानपातानकेयम्‌ । (रेन 
च[ऽथं सामुदयो दद्धध्यबह।रसिद्धः, यः श्रुतो भयुक्तः । तस्मा- 
दनिपमित्तता पूर्वोक्ता अस्य भ।ष्यस्याऽयथेत्तया विता । 


माणवबद्धेन यद्यानथेकयम्‌ , अस्तु ; न पुनरथौन्तरमवगन्तुं शक्यते । 
उपखहरति- तस्मादनर्थकं एवा$य इडद्धव्यवहारनिबन्धन. राब्द्‌थयोरत्यत्तिकसम्ब 
नपराभिधानङ्केश्ञः । तप्माप्प्षोक्तमेव इतकत्वं सामयिकःव वा सम्बन्धस्येति स्थितम्‌ । 
पन्च पूर्वमेद व्याख्यातम्‌ 

एवं पूवेपक्ष(४) साधयित्वा माप्यमधुना भ्याचष्धे-ययप्योतप्तिको नियः 
शब्द सम्बन्धश्च, तथास्पि न चोदनालक्षणो धमं इति भाष्यं इयाचष्टे- 
अद्भ्यवदारस्याऽनिमित्तताप्रतिङ्ञेय वैदिके व्यवहारे; यथोक्तम्‌ अस्माभिः ! 
अत्ाऽपर भाष्यम्‌--“्योदना हि वाक्यम्‌", इत्यादि; तदनुपपन्नम्‌ । य- 
तावदेकस्मात्‌ पदाद्नवगम्यमनत्वपुकतम्‌ ; तात्लिद्ध साधनम्‌ । 

यत्त॒ पद्ज्नयावगस्यमानत्वाभिघानम्‌ ; तत्पूवेपष्चिणो वतिरुडधम, 
तदिदमञुपपनच्चिद्धयमपलुदन्नाह- चोदना दि वाक्यम्‌ । न हि अञ्जिहोत्रम्‌ः 
जुहोति, श्व्यतः एकस्मात्‌ पदात्‌ “अग्निहोत्रात्‌ स्वर्गो भीत इति गम्थ- 
ते, गम्यते तु पदत्रये उस्चरिते--इति अन्थेन पक्ादप्रतिपात्तिः, वाक्याच 
परतिपत्ति्योक्ता ; हेत्वभिधानपातनिकेयम्‌ देत्वमिघान पातायतुमतदुकामेद्यथः 
यद्येवं पद्‌।दभ्रतीतिः वाक्याच्च भरतीतिः, ततः क्रिम्‌ १ न चाऽयं समुदये 
बृदधन्यबहारसिद्ध..यः श्चुत भरयुक्त. । तस्मादनिमित्तता पू्ोँक्ताऽस्य भाष्यस्याऽथेतया विं 
ता । पतस्येव माव्यस्याऽर्थाऽस्मामिः पृबेमुक्कतः या बृद्धन्यवहारस्याऽनि 

१ रा. भा, २३. २३. अथेस्सम्बम्धश्वेति मुद्वितभाध्यपुस्वक्पाठ- । 

>. शा.भा. २३ २४. ३, यद्येवं ततः किम्‌ १ न चाऽयमिति क. पु. 

४, रोभयित्वेति, क, पु 


~ 





२७८ बहनी [ अ.१,.५.१स्‌ ,२५. 


न 


¢ 

(१)".पदानि दछयम्नि परयुक्तानः एषां नेत्याञथः.'§ 
दद्ध (२)ग्यवहारे हि पदाना मत्पाचतकत्व निमित्ततया सिद्ध तस्मिन्न 
ने मित्तिके । इह पुनर्न मित्तिकान्तरावगतव्रिसद्ध एव निमित्तम 
वः । कुतः , अप्रवुक्तः सश्ुदाया यस्माद्‌ ' एव क्तं कृतिपल्व्भ् 
पव्णितम्‌ । (३).'न च पदाथा एव वाक्याथ? -इति (४)परं 
स्परानन्वयितां दशयति । परस्परान्विततां हि विक्चेष उच्यते| 

^~ ५ © म ७ क + 
“सामान्ये हि पदं वतते, चिषे वाक्यम्‌" --{स्यनन 
व्यावहारिकी पदब्युरपात्तेरनथिकषत्युक्तम्‌ । विस्तर श्वाऽत्रोक्त एव 
€ ठ क 
पूवम्‌ । (५).५न च पदाथाद्राक्याथांद गतिः, अ सम्बन्धात्‌ 
मित्ता । 

“पदानि द्यमूनि प्रयुक्तानि, एषां नित्योऽथे.” इति भाष्यमनुमाषितम्‌ । 
तन्चेयसनुपपत्तिः-यदि पदानां पदार्थमात्रे ग्युत्पत्तिः तदा अभिनव 
कविरचितादाकयादथां नाऽवगस्येत , अथ मा भूदेष दोष इति न पदा 
थमात्रे ऽयुत्पाचचिः, अपि तु अन्विते, तदा वेद्‌ वाक्यादपि प्रतीतिः स्या 
दिति । तामपनेतुमःइ -बृदधञ्यवदरेऽपि पदानामोतपत्तिकतवं निभित्ततया सिद्धम्‌ $ 
तस्मिनेव प्रमाणान्तराधिगम्रनीये नैमित्तिके । इह पुननंमेत्तिकान्तरस्य प्रमाणा 
न्त राविषयस्याऽवगतावसिद्ध एव निमित्तभावः । कुतः ए अप्रयुक्तः समुदाया यस्मात्‌ । 
यदि हि वैदिकोऽयं समुदाय पतस्मिन्नथं पयुक्तं इति ज्ञात भवेत्‌ , त 
तोऽतीन्दियेऽपि निमित्तमावावगमात्‌ स्यादेव वैदिका्थाोवगतिः । 

एवं सति कृत्रि मतवमुपवर्ितम्‌ । “न च पदार्था एव वाक्यार्थ. ; सामन्ये हि पद 
वतेतेइतिं । तदनुपपन्नम्‌ , न हि सवे पद्‌ सामन्वि वतेते ; पाचकादिषु 
ध्यमिचारादित्या शङ्क्य व्याचष्टे-परस्परानन्वयितां(६) कथयति । ख।म।न्यश्ष- 
डदेन परस्परानन्वयि तोच्यते। ऊुतस्तत्सामन्यमिच्यन्ना $ऽह~-परस्परान्वयित। 
हि विशेष इत्युच्यते । अन्वयावस्था ह्यस्ताधार्णी, खाधारणी द्यनन्विताव 
स्थेति भव॑त्यनन्वित सामान्यम्‌ ¦ सामन्ये पदं वतताम्‌ , विच्चेषे वा 
क्यम्‌ , तथाऽपि किित्याह-घ्ामान्ये हि पदं वतेते विशेषे वाक्यमिलयनेन व्य। 
वहारिकी पदव्युत्पत्तिरनथकेत्युक्तम्‌ ; विस्तरव्वीऽत्रोक्त एव एवम्‌ । अस्याऽथः-अन्व 


भ क [का 1 क 7 


१, दा. भा. ३३ २८ २ व्यवहूरड्वात क, पु. 
३, क्षार मा. २३, ३१. ४, परस्परान्विततामिति. क. पु. 


५. सा. भा. २४. १. ६ दशेयतीति मृरूसम्मतः पाठ. 


वाकंयाधिकरणम्‌ | ऋञ्कवेमलापेता | ३५९ 


इति । (नन्वस्येव पदाथानां वाक्यार्थेन सम्बन्धः, तदन्वयस्यैव 
वाक्याथलवात्‌ । न) हि भयोगश्चुन्या परस्परान्वितता शक्यतेऽवग 

न्तुपिति पृ्वक्तानगतिरेतद्धाष्यनिबन्धना । (१)'अजस्ाति चन्‌ 
सस्बन्ये कर्िमथिदर्थेऽवगतेऽथान्तरमवगम्पेत्त, एकस्मि- 
न्नरवगते सवपमवगतं स्थात्‌?" -इत्यपदायेनिमित्तत्वे वाक्या 

यस्य हेतु; ; वगित्राऽयम्‌ । (२)“अप्रयुक्तादपि वाक्यादसति 
सम्बन्धे खमावादथो वगम" -इस्यनेनाऽवुषन्ध विनिशक्तं निषो 
गकयं वेदे दशेयत्तीति वर्णितम्‌ । (३)“काब्दो धमेमास्मीयं व्यु- 


यध्यतिरे काभ्यां हि पदमनन्वितेऽथ वतेते ; तेन वेदेऽपि पदात्पदाथां 
वगतिरेव स्यात्‌ , न वाक्याथौवगतिरि्युक्तम्‌। “न च पदाथोद्राक्या्थाव 
गतिः, असम्बन्धाच्‌"” इति भाष्यम्‌ ; तत्नैव चोदयाति-नन्वक्त्येव पदा्थाना 
वाक्यार्थेन सह सम्बन्ध., तदन्षयस्येव वाक्याधत्वात्‌ । 

अत्र परिहास्माह--न हि प्रयोगश्चल्या परस्परान्वयिता शक्यतेऽवग 
न्तुमिति पूर्वोक्तानवगतिरेतद्भाष्यनिबन्यना। निमित्तनेमित्तिकसम्बन्धाभावा 
पयमभिप्रतः । प्रसाणान्तरावे्यविषये प्रयोगाभावात्‌ तदान्वित 
मात्मन पदाथः पत्तिपादयतीति निमित्तता नाऽवधारिता; अतः 
प्रयोगदुन्या पदाथानां पर्स्परन्वायेता अलोकेकऽथे न हाक्यते 
ऽवगन्तुमिव्युक्तम्‌, ध्न च पदार्थस्य इत्यनेन भाष्येण पूर्वोक्ता 
देत द्भाष्यनिस्बन्धनानन्यायात्‌ । “अक्षति चेत्सम्बन्धे करिमाश्वदर्थ ऽवगतेऽथुन्त 
रमवगम्येत, एकस्मित्नवगते सवैसवगतं स्यात्‌?” इत्यपदा्थनिमित्तत्े चाक्याधक्य देतु । 
वाक्यार्थः पदाथनिमित्तको न यवतीत्यज्नाऽयं हेतुः । वणितश्चा'ऽयम्‌ 1 

८“अप्रयुक्तादपि वाक्यादसति च सम्बन्धे स्वमावादथावगम.” इति माष्यम्‌ ; 
तदनुपपन्नप , स्वभावतो गमकत्वेऽटष्टठयतहारस्याऽपि प्रतीतिःस्था 
दितव्यत्राह--अनेनाऽनुबन्धविनिभुक्तं कयक्य वेदे दशेयतीत्यत्रव वणितम्‌ । रोके 
वेदे च।ऽनुबन्धविनिमुक्तमेक कायेति दशितमनेन माष्येण | ए ताहं 
कथमुत्तरभः।ष्यमिटयाशङ्कय!ह -“ग्दो धमेमात्मीयं (*)अतिक्नामेत्‌ ; न चेष शब्द 


( ) एतव्िान्तगेतः पाठ- कपुस्तके नाऽस्ति। १ शा. भा, २४. २. 
२. शा, भा. २४. ५, ३. शा. भा २४. ६, 


क 


४ ब्युतरामेदिति मुद्वितमाष्ये कपुस्तके च पाठ उपकभ्यते । 


२८० बृहती | भ. १.१. १.्‌.२४ 


त्कामेत्‌ ; न चेष छाब्दधमः, यदप्रयुक्तादपि चब्दादथेः 
(१) प्रतीते” -इति कायाजुवतितापनुबन्धैनेषठुक्ता दशयति; 
योदितम्‌ । (र) न हि प्रथमश्चुतात्‌ कुतश्चन होञ्दात्‌ केच 
9९ [क [क क [क 
द्यं प्रवियन्ति"--इति समान्यतोदृ्टविराधः पूवाक्तः । 
(र३)तदाभिधीयते-- पद धर्मोऽयम्‌ , न वाक्यधमः ; 
वाक्यााद्धि प्रथसश्चुतादपि परतियन्ता दह्यन्ते" - -इति । 
६ ) ¢ ¢ छ (~ £ ~ 
कथे (र)तद्चथानवगतिः ! अवगतेर्विद्चः--पदाथमान्नव्युत्पत्तित 
५ भ, म ५ ७५ 
एष च्रद्धव्यवहारो वेदाथांवगतो हेतुः--इत्युपन्यस्तमनेन भाष्येण 
धर्म, यदगरयुक्ताच्छन्दादर्थः प्रतीयत” इति का्यानुवर्तितामजुबन्धानाम लुबन्ध विनिसुकतो 
ददीयीत , यथोक्तम्‌ । स्वत एव कायं भिन्नम्‌ , न पुनरलुबन्धमेदमात्नात्‌ , 
तेन तन्न स्तम्बन्धग्रहणामावो लिङादानिाम्‌। ते कथं सिन्ननियोयाथं 
बाधयेयुः ? बोधयतु च हाच्दः सम्बन्धग्रह णापाश्चत्व स्वयमतक्रामत्‌ ; 
न चेष शाब्दघमे इति । "न हि प्रथमश्चुतप्त्‌ इति भाष्यं पुनरुक्तमिति 
मन्वानो ्याचश्ठे--““न हि प्रथमश्ुताव श्चन शब्दात्‌ केचिदथं प्रतियन्ति” इति 
सामान्यतोदृटविरोधः पूर्वोक्तः , यत्सल।मान्यतोदठभुपन्यस्तम्‌, तस्य यः 
पर्वोक्ते विरोधः, सोऽनेन भष्येणोक्तः। यदि प्रथमश्चुतादपि शछ्दात्‌ 
केचिदथंमवगच्छेयु, तदा खामान्यतोदष्टं भवत्‌ । यतस्तु यस्य यत्स 
स्बन्धघ्रहणम्‌ , ततः सख एव तमेवाऽवगच्छुति ; अतो मन्यामहे यतेव 
पदाथानां प्रमाणान्तरवेदये निमित्तता दषा, सन्नव तेषामपि निभित्तताति। 
"तदभिधीयते --पदधर्मोऽ्यम्‌, न वाक्यधर्म. ; वक्याद्धि प्रथमश्चुताद 
पि प्रतियन्तो दृश्यन्ते इति भाष्यम्‌, तन्न पृच्छति--कथं तदयर्थानवग. 
तिः १ यदि प्रथमश्चुतमव वाकयं, प्रतिपादयति, किमिति (५)प्रथममेष 
वाकयं बृद्धस्येव बालस्याऽय नाऽवबोधयति ? (दन नाऽवबोधयति । 
तेनाऽवगच्छमोऽस्ति कश्ित्प्रकारो येन।ऽव्राधयति । तत्कोऽसराविति । 
उशच्तरम्‌-भवगतेविंदूमः । पदाथेमात्र (ऊ)ब्युत्पत्तित एव बृद्धन्यवहारो वेदाथावगमदेतु 


ककि क 


रित्यनेन भाष्येणोपन्य्त प्रगुक्तमेव । पदाथेसम्बन्धे व्युत्पक्नेऽचगतिवदेऽपि 








[, 


१, अवगम्यत इति. क. पु. २. शाभा. २४. ७, 
३. शा. भा. २४ ८, ४. तष्यनथावगम इति, क पु, 
५, प्रथमश्ुतमेवेति, क, पु. ६, न नाऽवनोधयतीति नस्स्ति. क पु, 


५. व्यत्पत्तितयेवेति, क, पु, 


वाक्यायिकरणम्‌ ] ऋजुविभलोपेता । ‰८१ 


मराय॒क्तमेव । (१). नैतदेवम्‌ ; यदि प्रथमश्चलादवगच्छेयुः" 
अपि तर्हिं सर्वेऽवगच्छेयुः, पदा्थविदोऽन्ये च; न 
त्वपद्ाथोबिदोऽवगच्छ न्ति" इति । न ध्भयुक्ताररोके सष्रु- 
दायादर्थोऽवगन्तु शक्यते । यत्त॒ पदायेविदोऽवगच्छन्तीति, तत्‌ 
सामान्यतादृषटरान्या पृवौक्तया- -इति मन्त्यम्‌ । 

(२) “ननु च पदाथेविद्धिरप्यवगच्छद्धिरक्रुतक एव 
(र)वाक्याथेसम्बन्धोऽव गतो भवति; पदार्थवदनेन संस्कर 
ता अवगमिष्यन्ति यथा (छ)तमेकाऽयं दितीयादिश्रव- 
णन इति । किमत्र चान्या ! आगप(५) विकद्पानुगुण्याद्ररं 
निपित्ततैव यथा दृद्धन्यवहार एव द्विर्वीयादिश्चवगम्‌ । अयं 
र्वोपवणितोऽथेः ¦ (द)"नेति वभः; यदि बाक्यान्ल्यो 
वर्णः पू्वैवर्णजनितसंरकारसदहितः पदार्थेभ्योऽथरन्तरं 





भमवतीव्य्थः । “नैतदेवम्‌ $ यदि प्रथपश्चुतादवगच्छेयुः, अपि तर्हिं सवऽवग 
च्छेयु" पदाथेविदो ऽन्ये च ; न त्वपदाथविदोऽवगच्छन्ति” इति भाष्यं ध्याचष्े- 
न हाप्रयुक्तष्टोके सयुदायादर्थोऽवगन्तु शक्यते । परतिनियतकारणाभवेन यत्कि 
चिद थप्रतीति प्रसङ्गात्‌ । यत्त॒ पदाथविदोऽवगच्छन्तीति, तत्वामान्यतेदृ्ट्ान्त्या 
पूोक्तयेति मन्तव्यम्‌ । सामान्यतोदष्टानेवन्वनाप्रतीतावव प्रतातभा 
स्तिरित्यथंः । 

ध्नजु च पदाथविद्धिरप्यवगच्छद्धिरकृतक एव वाकया्थसम्बन्धोऽवगतो 
भवति ; पदाथवेदनेन सस्छृता अवगमिष्यन्ति यथा तमेव पदार्थं द्वितीया दिश्रवणेन” 
इति भाष्य व्याचषे--किमत्र भन्त्या १ सामान्यतोदषटनिबन्धनयाऽऽि- 
तथा आगमविकत्पानुगुण्याद्वरं निमित्ततेव । भ्यथा ब्रद्धव्यवहार एव मैमांसकपश्षे 
द्वितीयादिध्रवणमुपायः, तथागमविकल्पाः इत्ययमस्याऽ्यः पूवमुपवर्भितः । 
नेति ब्रूमः ; यदि वाक्यन्त्यो वर्णः पूवैवणजनितसेस्कारसदितः पदथेभ्योऽ 
थीन्तर प्रत्यायति, क उपकारस्तदानीं पदाथेन्ञानादवक्रल्येन इति पूर्वोक्त 

१, शा. भा. २४. १०. २. शा. भा २४, १२. 

३. वाक्याथसम्बन्धो भविष्यतीति मुद्रितभाष्यक्चम्मतः पाठः । 

४, पदाथभिति सुद्रितभाष्यपुस्तके कपुस्तके च पाठ उपलभ्यते । 

५. निमित्ताचुयुण्यादिति. कं, पु, ६ दा. भा. २४. १४, 


द्र& बु9 ऋ 


२८ बृहतीं [ भ.१.१.१.्‌.२१ 


[./प | ठ 
()परस्याययति, (रोक उपकारस्तंद्‌ानी पद्ाथज्ञाना- 
द्‌ वकल्पते - इति (रे)पूर्वोक्तमनिभित्तत्वं वेदस्य कर्पनायामपि 
ठ्स्यमित्यस्याऽथः | 

()"'नन्ववं सखस्मविष्याति-- सामान्यवाचिनः ष. 
दस्य गौः" इति बा अश्वः, इति वा, विद्ोषकं शङ्खः! 
इति वा कुष्ण इलि वा पदमान्तिकादुपानेपतति यद्‌} 
तदा वाक्यार्थोऽव गम्यते” इति । तदेतत्‌ कार्यैक्यानिबन्धनं 

9 © भ 9 दे [क 
यदुक्तं अथयारव बुद्यकत्वाल्ात्तहतुत्वभर्‌ ; तदुपन्यन्लम्‌ । 
(५)्न हि; कथमिव गौः; इति चा "अश्वः इाति 

| $ ९ [९ ©, 
वा सामान्यवाचिनः पदात्‌ सवगवीष् सवांखेषु च 
क 0 ^~ ®= ० ॐ ® „^~ 
कु दुरूषसपन्ता ्रातजानता चाच््याचुराचन जुताश्चाद 
हरोषादपवर्तै्त !?" इति । निमित्तमान्व्युत्पते गयं वह।रश्युस्पत्तौ 
© (= = ~ प = 
पदाथमान्नावगतिः प्रप्रा न परस्परन्वयः-रति परायुक्तमननाः 
मनिमित्तत्व वेदस्य कत्पनायामपि तुह्यमित्यस्याऽ्थः । भयथा यदवादेऽनिमिचत्व 
वेदस्य, तथा कादपनिकवादे.ऽपि' शते पृषे यदुक्तम्‌, तदेवाऽस्व भाष्य. 
स्याऽथ इति, 

““नन्वेव सम्मावेष्यति--सामान्यवाचिनः पदस्य गौरिति वा अर्व इति वा, विशेष. 
वावि शुक्र इति वा इष्ण इति वा पदमन्तिकादुपनिपतति यदा, तदा वावया्थोऽव. 
गम्यते” ईति भाष्यं व्याचष्टे-तदेतत्‌ का्यैक्यनिबन्धनं यडुक्तमथयोरिव बु" 
ध्येकस्वोपतिदेवुत्वम्‌, तदुषन्यस्तम्‌ । विदिष्ठाथप्रतिपत्तिरेक कायम्‌ , 
तश्निबन्धनमेकवुध्युत्पादकस्वं शुङ्कगोशब्दयोरिति । “नदि; कथमिव 
गौरिति वाञ्दव इति वा सामान्यवाचिनः पदात्‌ सर्वगवीषु स्वाधु च बुद्धिरुपसप, 
न्ती श्रुतिजनिता वक्यानुरोेन छनश्धित्‌ विशेषादपवतेत'' इति । व्यवहारब्यु. 
तपतत निमित्तमात्रभ्युतपत्तेः निमित्तमात्रस्य पद््‌ान्तरनिरपेक्षस्य स्वाथेव्युत्प- 
तते; पदाथेमात्रावगतिः प्राप्नोति, न परस्परान्वयः--इति प्रागुक्तं यत्तद्‌ नेनोक्तम्‌ । 

ननु गुणो द्रव्यान्वयित्वादात्मनो द्रव्यान्वयितां प्रतिपादयि 


७० --=-----~ ^~ = जाताया = 9० 
[1 ~~ यः 





(6 0 


१ प्रतिपादयतीति क. पु. २. उपकारस्तु तदानीमिति सुद्रितभाष्यपार । 
३. पूर्वाक्तं तज्निमित्तःवं ¶ृदन्यवहारश्वेति क, पु, 
६ श, भ, 3.7 १ 7 ५५ श्रा भा, ४; ५ @र 


वाक्याधिकरणम्‌ | ऋलज्ा्मशोपेता । २८३ 
क्तम्‌ । अथनिपिततं स्वार्थम्‌ , न शाब्द ; शाब्दं छिदं विचायते । 
तत्र च यावत्परयोगिण्येव निमित्तता उक्ता । 

न च भरयोगग्युत्तौ पद्‌ाथान्तरब्यास्य! प्रदस्य खार्थनिपितचता 
दृष्टा, येन पदान्तरभयोगात्‌ सवेगकवीषु पर्ययो व्याटत्तः शब्दात्‌ 
इति शक्यते वक्तुम्‌ । नन्वेवं सत्यानयथेक्य भविष्यति । मवतु ; 
न हादमानयेक्यमर्थान्तरपरतया कल्पयितुं क्षमम्‌ ; आनथेक्मेव 
हि तन्न स्यात्‌ । तस्मात्‌ छतः सम्बन्धः । परयक्तमिनमनपेक्ष्वम्‌ । 
समाथतहचाऽय हेतुः--वाक्यात्मफत्वात्‌ कृतको वेद इति ॥२४॥ 


तद्भूतानां क्रियार्थेन समाभ्नायोऽथैस्य तन्निमित्तत्वात्‌ ॥२५॥ 


(“तद्भूतानां क्रिया्थन समाम्नायोऽयस्य तान्निमिचत्वाद्‌ ।" 


ऽय तीत्यज्नाह--अथनिभित्त त्वाथम्‌ , न शब्दम्‌ । यदिद व्यान्वयित्व 
तद्‌थेनिमित्त भवत्याम्‌ , न शाब्दम्‌ (९) चाब्दं तु यद्धिशेषान्वयित्वं 
न तदायं भवितुमहेति; अथस्य विशेषान्वयेऽख्मथ्यात्‌ ; यच्च श।भ्दं 
विश्चेषान्बयित्वम्‌, तदिह विचायते! तत्न शब्दे, यावस्प्रयोगमाविन्येव 
निमित्तता-- याव्येव पद्‌ा्थमान्े पयोगेाऽस्य पदस्य स्वाथ निभिच्च 
तोक्ता । न च प्रयोगन्युत्त्त अरयागे व्युत्पद्यन्ते यत्र, तत्र इद्धव्यवहरे 
पदाथन्तरव्याबर्या पदस्थ स्वायं निमित्तता दय, येन " पदायान्तरभयोगात्‌ सर्वगवीपु 
प्रययो व्था्रत्त, राब्दादिति शक्यते वक्तुम्‌ । नन्धेव सत्यानथक्य पदान्त 
प्रयागस्य । परिहरति-मवतवानथक्यम्‌, यस्या नाऽवसतीयते । न 
हीदमान्थक्यमेव यो यस्याऽथ। न मज्ति तमेवाऽथेततया कस्पधिदु क्षमम्‌ । 
आनथ्रव्यभेव दि तन्न स्यात्‌ । यद्यथोन्तरश्राद्‌धाप्ते, महीयस्तदथेव- 
स्वम्‌ । तस्मात्सम्बन्ध, कृत्रिम इति सेद्धम्‌ । परत्यस्नमितमनपेक्षत्वम्‌ कृ 
चिमव्वाहेदानाम्‌ । सर्माथतश्वञय देवुः दाक्यात्मकत्वात्‌ भारतादिवत्‌, 


७५ के | | 


कृतको वेद्‌ इति । अत पवोक्तम्‌-““पद सद्भावाः खद्वप्येते” इति ॥ २४॥ 
तदुभूतानां करियार्थैन समाम्नायोऽथस्य तन्निमित्तितवात्‌॥।२५॥ 
"“तदुभूतानां क्रियायेन समास्नायोऽथस्य तन्निमित्तत्वात्‌” इति 


` ' ष 


९, इत. प्रभृति 'अनमिदितेन वे" व्यन्तो भाग. कपुस्तके नाऽस्ति । 


~ ~ ~~~ = 


१८४ बृहती | अ१.१.१.त्‌०२६ 


अन्रोस्यते--स्यादनुपायत्वं दद्धग्यवहारस्य, यदि पदार्थान्यत्वं 
स्यात्‌ ; आवापोद्धारतेव केवरमन्या । कथम्‌ ! वेदिकलौकिकयोः 
पदाथयारन्यत्वानवगतेः । किमिदं भच्युक्तं पुनरुच्यते ? परस्प- 
रान्धयो हि पदाथीनां वाक्यार्थ इट्युक्तम्‌ । न पदाथः ; तस्मान्न 
पदायभसमिज्ञानमन्वयहेतुः । प्रामाणान्तरं च नाऽस्त्य स्मिन्‌ भयु- 
क्तमित्युक्तम्‌ । ततः भरयागन्ञुन्योऽन्वया निर्बीजः । पदपदाथोनभि- 
तो पात्रप्रियो भवान्‌ । कथमनभिन्नः! पदायांसावन्नाऽन्यातिषक्ताः 





खुश्र पटित्वा व्याचष्ट्--अत्रोच्यते । स्यादनुपायत्वं वेदार्थं वृद्धभ्यवदा 
रस्य, यद्यथौन्यत्व खोके वेदे च स्यात्‌; आववेद्धारतैव केवर्मन्या। कानि 
चित्‌ पदान्योप्यत्ते कानिचिश्चोदिध्रयन्त इ्येतावदेव केवल्मन्यत्‌ । 
कथ पुनरर्थेक्ये लोके वेदे च? उक्तरम्‌--रोकिक्वैदिकयोः पदाथंयोरन्यस्वा 
नवग्तेः । थान्ये छोके पदानि तान्येव वेदेऽपि ; ये च छोके पद्‌ार्थास्त 
एव वेदेऽपि ; अतः कथमथात्यत्वम्‌ १ 

अत्र चादृयाते~--किमिद प्रत्युक्त पुनख्च्यते { कथ प्रत्युक्तं पुनस 
च्यते { कथं प्रत्युक्तामत्यज्ञाऽह--परस्परान्वयो हि पदाथोना वाक्याथ 
इत्युक्तम्‌ , न पद्‌ाथमान्न वाक्याथ । कि ताह 2 अन्वयः । 
तस्मात्पद्पदार्थप्रत्यभिज्ञानं न।ऽन्वये दहेवुः। कामं पदेः पद्‌ाथमात्रमवबो 
ध्यताम्‌ ; अन्वयस्य किमायातम्‌ ? ननु चाऽन्वयो लाक्षणिको 
भवतु ; पदं हि पद्थेमात्रे व्युत्पन्न पद्‌ाथेमान्नं बोधयिष्यति; सचपष 
द्ा्थोऽन्वयमात्मनो लक्षयति , तनाऽन्वयः शाब्दो भविष्यति । तत्राऽद- 
प्रमागान्तर्‌ च नारस्त्यस्मिन्‌ ब्रयुक्ताल्युक्तम्‌ । छश्चणा [ह्‌ ज्ञात तात्पय भवाति ; 
न च (अन्वये प्रयुक्तमेनत्पद्‌म्‌' इत्यज्नारे भमाणमस्ति । नन्वानधकयते 
बाऽनन्वये, तेनाऽन्वयपरतेति । तदयुक्तम्‌ ; बेदेनाऽथवता भवितग्यमिति 
प्रमाणाभावात्‌ । अपि चाऽन्वये छक्ष्यमाणिऽपि कोऽन्वयः केन पदार्थेन 
लक्ष्यतामित्यत्राऽपि नाऽस्ति प्रमाणम्‌ । (१)अतः प्रमाणनरूल्यो वैदिकऽभ्वयो 
निर्बाजः। | 

अत्राऽऽह राद्धान्त -पदपदाथाननिज्ञे मृपरियो भवान्‌ । यो मातृखेहाु" 
बन्धेन गुर्खटे न चिरसुषितः। कथमनभिक्नः १ उत्तरमाद- पदाथास्ताव. 
तराग्यतिषक्ताः कचिदुपलभ्यन्ते, अन्ततोऽस्त्यथेन । व्याति धङ्गोऽन्योन्यसम्बन्धः, 











"~~~ भ~ ५ ०००० ० गन 


१, ततः भ्रयोग्रून्योऽन्वय इति मूलसम्मतः पाडः । 


वाक्याधिकरणम्‌ ] ऋडविमरोपता | २८५ 


क चिदपकभ्यन्ते, अन्ततोऽश्तचर्थेन । ततः किम्‌ ? ईद ततः । 
तल्मतिपत्तये हि दाब्दा्थन्यवहारः । व्यवहारे च यथान्यतिषदङ्- 


तद्धन्तोऽन्योन्यस्रम्बद्धाः खवोवस्थासु पदार्था उपलभ्यन्ते । यज्नाऽभ्य 
रथान्तर नाऽस्ति, तत्राऽप्यन्ततोऽस्त्यर्थन व्यातिषक्ताः। यदि वस्वुस्वभाः 
वतः पदाथौन्तरभ्यतिषक्ताः, ततः किम्‌ १ न हि तावता शब्देन व्यति. 
षक्ता पवाऽभिघातव्या इति भावः । उन्तरम्‌-ईद तत., भ्य तिषिक्ता पवाऽ- 
भिधया इति । कुतः ए तत्परतिपत्तये हि शब्दाथव्यवहारः । यतः तथावस्थित. 
मेव वस्तु शब्देन वाच्यम्‌, न पुनरन्यथाभूतमः , अतोऽन्विता पवामे- 
घेयाः, स्वभावतो ऽन्वितत्वाते । 

ननु च न वस्तुस्वमाबवोऽन्विताभिधानम्‌; कि तर्हिं १ व्यव. 
हारे आवापोद्धाराभ्याम्‌ । तौ च स्वङूपमात्र एव सम्भवतः, 
न॒ पुनव्येत्तिषक्ते; व्यतिषक्तान्तरब्यभिचारेण तेद्यतिषङ्गव्यभिचा- 
रात्‌ । अपि च व्यतिषक्ताभिधानेऽङ्गीक्रियमणि शकिकस्पनागार 
वम्‌ । किंञ्च कि सामान्येन व्यतिषक्तर्माभिधीयते विशेषेण वाः आदे कल्प 
बृथाभिधानमिदम ; अथैसामथ्यंनाऽपि तत्छिद्धेः । द्वितीये तु विशेषा 
णामानन्त्यन क्तस्बन्धत्रहणाश्क्तिः । अगरदीतसम्बन्धस्य वाचकत्व 
प्रथम्श्नवणेऽपि यत्किञ्िदथपरत)तेभ्रसङ्कः। 
किञ्च क्िमसिदहितेन विशेषेण तद्यतिषक्तमयिधीयते, अनभि 
न वा ? अभिहिवपक्षे इतरेतराश्रयम्‌, द्वितीयमपि पद्‌ 
भिदहितार्थान्तरभ्यतिषक्ताभिधायकतया इतर (१)पदामिधानमश्रयती 
ति प्रखक्तं दुख्तरमितरेतवराश्रयम्‌ । अनसिंहितपक्षे पद्‌न्तर- 
प्रयो गतरेयथ्यैम्‌ । अत प्व केचिदमिदतानां पद्ाथोनामेवाऽ 
न्योन्यान्वयवोघकतामभ्युपगच्छन्ति । ते हि मन्यते-आवापोद्धाराभ्यां 
बृद्धभ्यवहारे {२)पदान स्वहूपमात्रेगाऽ्यानामद्‌ घतं ; तंऽथाः परस्प 
रमपेक्चाखक्ियियोग्यताभिरुपदसरहृता अदएमेव्राऽन्यान्यान्वयमवममय- 
न्ति। न च तन्न खम्बन्धग्रहणाश्चक्तिपयंनुयोगः, यृद्धीतसम्बन्धपद्‌अ्रति. 
पादितानामग्दयीत सम्बन्धानामेव पद्‌ाथनामन्वयावबोधकल्वद खना त्‌ 
अभिनवकविरचितेषु । वेदिकेघु च वाक्येषु प्रतीति प्रति दिवादामा 
बादिति। 

तन्ना ऽऽह ~~म्यवदरे च यथान्यतिषङ्गमेवाऽऽवपोद्धारो ¦ अस्याऽथेः-वृद्ध 
्यबहारे च यथाभ्यतिषङ्ग व्यातिषङ्कम्नतिक्रम्य अबापाद्धारो । तथा 





छ 


\। 


५, > 








१, पक्षामिधानभिति, क, पु. ३. पद्‌ स्वक््पमनत्रेणाऽ्यममणत्त इति, क, पु, 


२८६ बृहती [ अ,९.पा. ९.स्‌,२५ 


हि--'गामानयः हइत्यानयत्यन्वितस्येव गोरावापः (महिषमानयः' इति 
च तदन्वितस्येवोद्धारः) तेन।ऽन्वि्त णव शब्दस्य सामथ्येमवसीयवे । 
तच्च द्विधा सम्भवति --लाक्चाद्ाऽभिधानेन, पद्‌? यप्रालिपर्पवान्नरव्यव- 
धानेन वेति क्तषम्पधारणीयम्‌ । न तञ्च साक्षात्छम्भवे भधणाङश्मश्चय. 
णसुच्ितमित्यन्विता(भिधानमेव निर्णीयते । न च सम्बन्धश्रहणाशक्तिः, 
उपाधिविशेषाश्चयणेन सुकरत्वात्‌ ; आकाङ्खासक्निधानोपर्थापितान्व 
ययोग्यार्थान्तरान्वितस्वाथांभिधायीनि पदानीति ब्युत्पत्तिपरिश्रहे न 
किञ्चिदनुपपन्नम्‌ । योऽपि चाऽभिदहितान्वयवादी, सोऽपि पदाथेषु न 
विधिभिममतिवतैते। न च शक्तेकद्पनागोर्वम्‌ , पदाथंष्वप्यपरिहाः 


यैत्वाच्छक्तिकल्पनायाः। _ , ¢ 
नु च दृष्टये पदार्थानां शक्तिः । तथा हि--अन्यक्तगुणििरोष 


भ्वेतिमान चष्षुषा परिच्छन्दन्‌ हदेषया चाऽईवत्वमयुमिमानः पद 
(१)निक्चिपराब्देन च गन्तारं परिकद्पयन्‌ 'दषेतोऽदवो गच्छति" इति 
प्रतिपद्यते । तन्न `इ्वेातम। ,अभ्वः शगन्ताः दाते पदाथंनयभन्य. 


न्याल्वयमवगमयतीति । 
तदनुपपन्नम्‌ ; अवुमानतो हि देषयाऽदवत्वमयुमीथमन हेषमाणपु 


रोवर्तिद्रम्यगतमेवाऽच्युमीयते) न स्वतन्त्रम्‌ । यत्रैवे हि ल्लिङ्गं तन्नेव छि 
ङ्खिनमद्धुमापयति । यस्य पुनरपद्‌नेदेरविभ्रमो देषायाः, अक्षावदईवत्वं 
प्रतिपद्यमानेऽपि न विश्चेषमवधारयति । योऽपि पारिद्येष्याद्विश्चेषमव 
गच्छति, सोऽष्यथांपत्तर्चिशेषमवगच्छतीति न पदाथेमात्रस्य कचिदन्व 
यबोधकत्वम्‌ । अपि च यदि इवेतिमाद्यः प्रमाणन्तरपरिच्छिन्ना. पर 
स्पसन्वयबोधिनः, तद्‌(२) प्रमाणान्त सापातः, तस्याऽयान्दत्वाद्‌; यञ्द्‌- 
प्रतिपादितपदाथं पूवक वाक्यायंज्ञानं शाब्दम्‌ , नाऽखछब्द्‌पूवेक्रमर्पाति । 
अपि च भरथमोर्पानपातिनि राब्द एव क्तिः कद्ण्यताम्‌, किमित्ति 
तं परित्यज्य पदायं यावत्‌ गस्यते 

किञ्च पदस्याऽभिधानश्क्तिस्ताचदावेवादेवः तत्रेवाऽतिरेकः कद्पयितुं 
युक्त न पुनः पदाथ श िकद्पना, घमिकद्पनातो घमेकस्पनाया ला. 
घवात्‌ । यच्वेदमिहं इतरेतराश्चरयत्व चोदितमः ; तदप्येवं निरसनीयम्‌ । 
न पद्मात्रात केवरूदेवाऽधावगमः; किन्तु यावन्ति पदानि वाक्ये; ता 
वान्ते श्चुरवा न्यायानुखारेण वचनव्यकिविशेषमवसपयऽयोऽवगस्यते । 
तत्र पदेषु प्रथमश्चुतेषु पदाथा अन्विता एव स्मयेन्ते यथा पदाथद्शेने 
पद्म्‌ । अन्वितेऽपि द्यभिधीयमाने स्वरूपं न(ऽपेस्येव; तेन यक्तोति 





१, वि पति, क ध. ब, ग्रमाणान्तरपत्तरिति, क्‌+ पु, 


वाक्याधिकरणम्‌ ] ऋजवेमलापेता। २८७ 


मेवाऽभऽवापेदारौ । तस्मान्न व्य्तिषङ्कामिधानम्‌ , ज्यतिषक्ततोऽ- 
वगतेव्येतिषङ्स्य । 
किमेवं भविष्यति ? नाऽनन्वि्ामिधायी शब्द उक्तो भविभ्य- 


क 


ति । ततश्च कायोमिघायिता छोके नियोगस्याऽवगता | (१).अ. 





तया प्रत्यासच्या तत्स्वरूपमान्न पदं स्मारयितुम्‌ ! तत्र स्श्रतिसल्लि. 
हित्पदाथीन्वितस्वा्थं पदमभिघत्त इति नेतरेतराश्रयत्वम्‌ । स्मरणे 
हि नि्पेक्षत्वात्‌ पदाथ अपि स्म्रता पवाऽन्योन्यास्वयमवगमथन्ति। 


तदाइः- 
++ "तेऽपि नेवास्सरता यस्मद्धाक्याथं गमयन्ति नः। 
तस्मात्तत्स्मरणेष्वेक्ष संहतेषु प्रमाणता ॥'* इति 

तदिदं सर्वमुक्तमस्माभिवाक्यायमातृकायामेव । यतो यथाग्यतिषङ्गपमे 
घावापोद्धारो, चस्माद्यतिषक्ताभिधानमेवेदं पदम्‌ । 

नन्वेव.व्य तिषङ्गमपि किमिति नाऽभिघत्ते तजा ऽऽह ~न व्यतिषङ्गाभिघानम्‌ 
म्यतिषक्ततोऽवगतेभ्यैतिषङ्गस्य । व्यातिषक्तो हि व्यत्तिषङ्मप्रतिपद्यमानेन न 
दाक्यते पतिपन्तम्‌ , यथा इचक्तिमाङृतिसिति भ्यातिषक्ततो व्यतिषङ्गाघ 
गतेने व्याति षङ्काभिधानं पदम्‌ । 

नयु यदि व्यतिषक्तासिधानं पदम्‌ , किमेवं भविष्यति १ नाऽनन्विताभिधायी 
राब्द्‌ उक्तो मवति। (रन मवत्वनन्विताभिधायी, तथाऽपि किमित्याह -ततश् 
कायौमिधायिता ठोके नियोग्याऽवगता । अस्या ऽथैः-आाचायांदिवाक्ष्येषु देव. 
दत समिधमाहर इत्यादिषु प्रवतेमाने देवदत्ते पादवेस्थ पवमवघार 
यति--बुद्धिपूर्विकेयमस्य पर्तिः यश्चाऽहं बुद्ध्वा प्रवृत्तः वदयमपि, 
मद विशेषात्‌ ; अहं चन क्रियामाज्ाबगमात्‌ प्र्रचः, नाऽपि फकटमात्रा 
वगमात्‌ , नाऽपि करक्लाधनत्वावगमाव्‌ , किन्तु कायावगमात्‌; 
(इ)स्तनपानादिकाऽपि क्रिया यारन्मया कायेतया नाऽवगता, 
ताबदह न प्रवृत्तःनचया श्रयःसाघनता, सव कायेता ; प्रयः भ्रति 
साघनस्वमन्यत्‌ , अभ्यर्च ईत पुरुषप्रयल्ञं भ्रति प्राधान्य साध्यत्व. 
टक्चणं कार्यत्वस्‌ ¦ क्शात्मनस्तु कमेण फलसाचनत्वाचविधायिनी का 
यैतेति मन्दा न मद्‌ प्रतिपन्नवन्तः; तथा सुखस्य फलसाधनता विना 
कार्यतावगतिरास्ति; अतः फरलाधनतातिरिक्तकायेबोधाटप्रइृचिममेति 
देवदतोऽपि तदवगमादेव प्रवतते--इति कस्पयति । 





[क ह १०, 


१, हा. भा.३. ९. २, भवत्वन्वितामिषायीति. क, पु, ३, अशन्पानादिकेति, कपु 


२८८ बृहती [ भ. १.ा.२.स्‌,२९ 


क्षि 


चायंचोदतिः करोमि "--इति हि दाक्ष॑तम्‌ । 
नतु च पमरेषणादयोऽप्यवगम्यन्ते रोके । उपाघयो हिते, न 





तद्वगमश्चाऽस्य शब्दान्तरं भवच्छब्दनिबन्धन प्वेति 
कायोभिधायितां चिङ्शष्दस्य कल्पयति । (९)तच्च कायेमस्वितम 
भिधवमिति स्थिते “अभिद्ोज् जुहुयात्‌ स्वगेकामः' श्त्यादिषु 
वाक्येषु षष्ठाद्यरद्धान्तानुसारेण स्वगेकामपदेन नियोज्यतया स्व- 
गेकामः सलमपैणीय इति स्थितम्‌ । यश्च कयमवबुध्यते, ख 
नियोज्यः; स्वर्गकामस्य च तस्मिन्नेव काय बोद्धुतयाऽन्वयः) यदेव 
तस्य काम्यमानंसाघनतामचुभवितु क्षमते ।न च क्रिया क्षणम. 
ङ्गिनी कालान्तरभाविनि फले हेतुम॑वति; तेन खा कायेतया नियोज्येन 
लह नाऽन्वीयते; यन्तु काखान्तरस्थायि कायम्‌ , तदेव तेन खहाऽन्बयं 
गन्तुमर्ह॑तीति क्रिवातिरेकि मानान्तरावे्मेव किडाद्यः कायेमभिदः 
घति । तच्च मानान्तर पृत्वा द पूथमित्युच्यते । 

ननु तस्याऽपि क्यस्य कतः सिद्धिः १ यागादेरिति चेत्‌, अनन्त 
रभाविता तदहि फलस्य प्रसक्ता, क्रियानन्तरभाविनस्तस्य फलहेतु 
त्वात्‌ । उच्यते अनन्तरभावित्वेऽपि तस्यं न कटमनन्तर भविष्यति, 
सहक।(रिव्यपेश्चया विरम्बनोपपत्तेः । न च सहकारिव्यपेश्चायां कार. 
णभावहानिः। #ि तत्खदहकासीति चत्‌, देशकारादिकामिति बमः। न 
च तस्य विशषज्ञानमन्तरेण किंद्चित्‌ दुष्यति। नच फलज्नकतया 
गुणभावादपृषेस्य वाक्याथत्वहानिः, स्वायुगुणनियोञ्यखाभाय कटा 
युकखतावखम्बनात्‌; यथा आस्मन पव सचदधानः स्वामी गमदास- 
स्योपकरोति, तद्वदेतदपि । ततश्चाऽन्विताभेधाने स्थिते क।याभ्रघा. 
यिता छोक्रे नियोगस्य लिङदिरवगतेति । अतो नियोगाभिधानम्‌ हति व 
कष्यमाणेन सम्बन्धः । नियोगशब्देन क्रियाध्यतिस्किमपूवं कायैतया 
अ्मनि पुरुषं नियुञ्ञानमुच्यते । न चवं वेदत एव व्युत्पत्तिः, छोके 
य्युत्पत्तरेव वेद्वाक्यायुसारेणाऽवृषेपयेन्तताबगमात्‌ । ननु न लोके 
का या{भधायेता ङडरेरस्ताीदयन्ाऽऽह--"'अचायचोदितः करामि? इति हि 
दरितम्‌ । चोदितः प्रवातः कायैमववोधित इत्युच्यते , नाऽन्यथा चत- 
नः; प्रवतंयेतुं शक्यते यतः । 

ननु च प्रेषणादयोऽप्यवगम्यन्ते लोके । तत्कथं कायाभेधायित्वमेव छि. 


च जनक 


१, तेत इति. ऋ° पु. 


वाक्याभिकरणम्‌ }] ऋञ्छविमलोपेता । ९८९ 


शब्दार्थाः । (र)केन पुनरमी उपाधायो नापर ?उपाघयो हि तटस्थाः 
ऋ, ¢ @ क अ क, क्न [९ 0 क 

प्रयागदश्षनपन्राच्छब्दाथ तिश्षवऽवस्थापयार्त, यथा टतिह्याभः 
धयस्य पशुसम । एवमी नियोगः समहीनस्यायोमिः प्रयुभ्यः 

त क @, क प्‌ + [] म © 
पानः परषणादन्यपदश्र दमत । परवतकतव तु रब्दार्थम) स्वेत्रा$. 
परित्यागात्‌ । अतो निथोगाभिधानमिदम्‌ । नियोगामिषाने च 
पति(२) तत्साधनव्यतिषङ्गोऽवगम्यते । साधनामिधने च सा 
ध्यव्यतिषङ्गः । अतत ॒इदयुक्तम्‌-तःहूतानां आ्मीयेभ्व्थश 
व्यस्थितानां व्यतिषङ्भावगतेनिंमिन्तत्वप्रुपपथ्त इति । 

ननु च प्रयोगे सत्येतदुक्तं वक्तुम्‌ । केन पोक्तमपरयोगे सतती. 
ति? एषंभूतेषु हि दृष्टो जौकिकः प्रयोगः; वैदिका अपि त एव । 
ङ देरित्य्थः ! परिहरति-- उपाधयो हि ते, न रब्दाथोः । एतदेव विधरीतु 
पुचछति--केन पुनरमी उपाधयो नाम १ उत्तरमू--उपवायो हि तटस्थाः प्रयोगद- 
रनमात्राच्छब्दार्थं विरेषेऽवस्थापयन्ति । यथा इतिहयभिधेयस्य पञ्युखम्‌ । अस्याऽ 
९ क 9 [8 भ १ 
थेः- उपाधयस्ते भण्यन्ते, ये तटस्था असिधानाननुप्रवेष्िनः सन्तः 
शाब्दाथान्‌ विदषेऽवस्थापयन्ति ; यथा उत्तिहरि शब्देन योऽभिधीयते 
तस्य दखतिहरिशब्दापसिष्वाने पड्ुव्वयुषाधिः । हरणक्रिया यदा पद्यस- 
म्बन्धिनी तदा तस्याः कतौ दतिहरिरिस्युच्यते । एवमसो लिङ्गादिः 
समदीनज्यायोमि प्रायोकतभिः प्रयुज्यमानः प्रषणादिन्यदेशं कमते ; लिडगद्य- 
थश्च समहीनञ्यायोभिः प्रयुल्यमानः व्रैषादिरिव्यु च्यते । प्रवतेक्ते तु 
कायैस्व शब्दार्थः ; सवत्र समहनिञ्थायश्प्रयोगे, अपरित्यागदब्यसिचारात्‌ 
स्यात्‌ $ अभ्यभिचारी च शब्दार्थः । अतो नियोगाभिधानमिति । इद पृवेमेव 
वयाख्यातम्‌ । नियोगाभिधाने च सति ततसाधनव्यतिषङ्गो ऽवगम्यते । नियोगे चाऽ. 
पृचँ सखाघनान्विते ऽभिघीयमानेऽ्थात्‌ साधघनभ्यातिषङ्ञोऽवगम्यते । घा- 
धनाभिधने च यागादौ साधने साध्यावितेऽभिधीयमानेऽथात्‌ साध्यव्यति- 
पक्ञोऽव गम्यते । थत पव उ्यतिषङ्गोऽथोद वगम्यते, अत शदथुक्तम्‌-तद्भ. 
तानामाद्मीयेष्वर्थैषु स्थितानां ग्यतिषक्ताभेधायिनां व्यतिगङ्गवगमनिमित्तत्वमुपपय्यत 
इति । 

नु च प्रयोगे सत्येतदुक्तं वक्तुम्‌ । अस्थाऽथः-- यद्य एवान्वितेषघु प्रयोगो 
श्रः स्यात्‌, तदै तद्युक्तं वक्तुम्‌ ; न तु सरोऽर्िति । परिहरति-केन श. 


५ न~~ -~--~--------------~-~--~~~--~-~----------~-~-~-----~------  -~ मद 


१. केपुनमीति. क. पु. २. साध्यक्ताधनेति क. धु. 
३.७ सऽ ऋ 


२९० बृहती [ अ.१.ा.१.्‌.२५ 


क्वि, = कि ष 


अतस्तथामृतेष्वेवाऽयं प्रयागः । एवं तर्हिं निमित्ततो नैमित्तिकाव- 
वगतिः। 

मन्द ! पेवम्‌ , कथनोपायोऽयम्‌ ; न छनिवितोऽन्व यशुन्यः 
शक्यते भरतिपत्तम्‌ । त एतेऽन्विताः पदाथाः; एषापमिधानानि 
पदानि; तदिदं वाक्यपदीयम्‌ ¦ अन्यथा हवगम्यमानः पदषदा 
धविवेकोऽपहुतो भवति, अविद्यमानः प्रतिपन्नः । तस्मान्न कार्यत - 
स्ताबदाक्यदाक्याथंयोः पदपदा्थाभ्यामन्यस्व कल्पयितुं क्षपा 
्तमप्रयोगे सनीति १ एवंभतषु हि लोकिकः प्रयोगो दृष्टः \ वैदिका अपि त एव ; अत 
स्तथामृतष्वेवाऽय प्रयोगः । खोक हि का्यान्वितासिधायितया पदानि व्युत्प- 
क्ञान; तन वद्‌ऽपि कायाम्विता एव पदैः पदार्था वक्तव्याः; छिडादेभि 
रपि पदाथान्वतमेव कय वक्तम्यमिति निश्चित पदास्वथयोग्यतया 
क्रयाब्यातारक्तकायावगाताराति न कञ्चिदचुपपन्नम्‌ । तस्मादपूवमः 
वाऽन्वितमाभिधायत लिङादिभिः । यदि ञ्यततिषक्ततो ध्यतिषङ्गावगतिः, 
एव ताह नि।पत्तता व्यातेबक्तता नामात्तकस्य (१)ब्यति षज्ावगक्ि । नच 
व्यातषङ्गमप्रातेयन्‌ ब्यतिषक्तमदेति $ तत्कथं ततो व्यातिषङ्गावगति 
रिति। 

उतस्रम्‌--मन्द ¡ मवम्‌ ; कथनोपयोऽयम्‌ कथनथकारोऽ्यय्‌ । पकं कथ. 
यतव्यम्‌-ब्यातेषक्त पवाऽन्यथा प्रलतु न शक्यते व्यतिषङ्मप्रतीये 
ति। तेन व्यतिषक्तस्याऽभिधाने (२) व्यतिषङ्ञोऽव्यवगम्यत इति दशतु 
व्या तषक्तस्य [नमत्तत्वसुच्यते । कस्मात्‌ पुनरवमुच्यते १? यावता 
व्यातेषक्तप्रतात्युत्तरकालतव किमिति नाङ्खाक्रियते ह्य्रा ऽऽह -न द्यन्वि 
तोऽन्वयश्न्यः शक्यते प्रत्येतुम्‌ । एव स्वमतं स्थापयित्वा वैयाकरणमतं 
न राङुवन्नाह्‌ ~त एतम्न्वताः पदाथाः; एषाम धानानि पदानि तदद्‌ बाक्यप 
दायम्‌ सूत्रम्‌-आन्वितासिधायीनि पदानि, न पुनर्थावच्छेद शान्यानिः 
पदान्येव च वाक्यम्‌ , न पदातिरेक्वीति । वाकयपदे अधिक्कल्य छतं 
वाक्यपदायम्‌(३) “शिद्यक्रन्दयमसलभदन्द्र" इति छः। अन्यथा यदेवंविधा; 
पदाथाः पदानि च नाऽशश्रीयेरन्‌, तदा अवगम्यमन. पदयदाथविभागो ऽपहृतो 
भवति, अविद्यमानके प्रतिप्तः स्यात्‌ । उपल्लंहरति- तस्मान्न कार्यतो वाक्या 


जकन, 


१. व्यतिषङ्गस्येति, क, पु. २ प्रदात व्यतिषङ्गोऽपोति, क. पु. 
दे.पा सु ४.३.२७, 


वाकयाधिकरणम्‌ 1 करजुाविभरपेता । २९१ 


(ट)ग्रज्ञा । परत्यक्षतस्तु मेदावगमान्नाऽस्यकलत मिर्युक्तम्‌ । अततः 
क्रियार्थेन समान्नायः ) 

(र्ेननु च नाऽवश्यं क्रियार्थनेवाऽऽम्नाने कोके । अस्ति तावत्‌ 
क्रियाथता बेदे; तद्विषयपिदमिकरणं भविभ्यति। छि न डौक्षिक- 
विषय मिदमाधेकरणम्‌ ! फ वा मन्यते मवान्‌ ? न्यायामिषान- 
साम्यात्‌ पवत्ति मन्यामहे । भवतु स्वेत्र । 

नतु च क्रियार्थेन-इत्यभ्यापकमर्‌ । यवहार क्रिवैवेयं क्रियेति 
पत्वा शाम्यतु भवान्‌। अतः सिद्धम्‌ “अथश्य तन्निमित्तत्वात्‌ 


प्रतिपत्तिलक्षणात्‌ वाक्यवाकयाथंयेः पदपदाथभ्यिमन्यतवं कल्पयितुं छमा परज्ञा 
पदाम्येवाऽन्वि ताभेधायीनि ; वाक्यम्‌ पदाथा पवाऽन्विता अभिघी- 
यमाना वाक्याथंः 

अथ कस्मादेकं वाक्यमेकश्च वाक्यार्थः उच्यत-एकस्वा ऽयस्य भ्रा 
नत्वात्‌ स पवाऽर्थन्तरान्वितः प्रतिपाद्यत दस्येको वाक्यार्थः; तदैकप्रति. 
पत्तिकारकत्वाशेकं वाक्यम्‌ । नयु मा नाम कायेत्त एकवाक्यत्वं भवतु, 
भरव्यक्षतस्तु क्रमात न भवतात्यज्राऽ९ह-~त्रत्यक्चतस्तु केणपर्‌मदवगमान्नः 
वाऽस्येकत्मिष्युक्त स्फोखनिराकरणपवे्ने ¦ यतो वाक्या्थावगतिः भामा. 
णिकी, अत. क्रियार्थेन समाम्नायः वेदानाद्ध्‌ । 

क्रियार्यनेत्यन्न भावार्थाधिकरणवत्‌ क्रियःशन्देन नियोग पवोक्त 
ईति मत्व! चोदयति-नन्‌ च नाञवद्यं क्रिया्थनेवाऽऽम्नानं लेके । यानि तादत्‌ 
वेदमूखानि वचां क्षे, मवतु तत्र क्रियार्थनाऽऽस्नानम्‌ ; चानि पुनः प्रमाणा 
न्तरावगता्थविषघयानि तानि न नियोग बोधयन्ति, तस्य ध्रमराणान्त 
रानधिगमनी यत्वात्‌ । पकदेश्ची परिहरति--अस्ति तावत्करियाथैता वेदे 
तद्विषयमिदमधिकरण भविष्यति । चोदक आहं न लोचधिकरविषयमिदमधिकृए्णम्‌ १ 
येनैवं व्याख्यायते । पकदेद्येवाह ~कं बा मन्यते भवान्‌ ? येनाऽस्माद्ुपाल- 
भते। चोदक आह~न्यायामिधान(३)साम्यात्‌ सर्वत्रेति मन्यामहे । यो न्यायोऽभि 
हितोऽन्वितामिधानलक्चषण., ल खोक वेदे च सम इति हेतोः खवेत्ेवम. 
विकरणमिति । परमराद्।स्ती ब्रूते - मव सतर । 

चोदक आह--नयु च करिंययेनेयन्यापकमिति । साद्धान्ल्याह ~-व्यवहार. 


क्विवेयं क्रियेति मतवा शाम्यतु भवान्‌ । नात्र क्रियाश्चब्देन नियोगोऽभिहिवः, 


व क क मम 





१, प्रत्यभिज्ञेति. क. पु. २. ननु तेव्राञ्चरयमिति. क पु ३, सामान्प्रादिति, क. पु. 


५१ बहती | अ.१.पा.१.स्‌.२९ 


८) 24 


चै क ~ क, (न वि १ (~. [क ११ ~ ७ 
वंदिकानां सनिपित्तसब्‌ । (१)"'तष्वव पदाथघु इति आन्व- 
¢ ¢ छ € 
ष्वित्यर्थः । इतः ? नानपेक्ष्य पदाथान्‌ पाथगथ्येन वाक्यायैः 
तीयते । न चेत्‌ प्रतीयते, कस्य वाक्यं प्रमाणतया कर्पयिष्यते ! 
£ 9 [9१९ [० 
नलु चाऽन्वयो न पदाथः स च वाक्याथां भविष्यति । अतधा- 
0 [च प न ० ५ © क 
थाद्राक्यपपिं पदेभ्योऽन्यदिति गम्यते । (२)नन्वधांपत्तिः 
० ० द र्‌ 
इत्यननेदशुक्तमू । (३)“तज्न, अथस्य तान्ेमित्तत्वात्‌.' इत्य 
~ [ब ५ क ¢ & _ ७ + ८ 
न्वितामिधानेन कयितोऽस्याथः--अथापत्तिन।ऽस्ीति । 
(*)“अपि चाऽन्वयय्यातिरेकाभ्पामेतद्‌व गम्यते; भवति 
हि कदाविदियमवस्था(५) मानसादपचारादुचारितेभ्यो- 
कि त॒ व्यवहाररूपाऽमिप्रेता। सा च रोके सवेजाऽसतीति व्यापकम्‌ । उ 
पकं हरति-अतःसिद्धम्‌-“भर्थस्य तन्निमित्ततात्‌”*€ति वैदिकानां अथोनां सनिमित्तत्वम्‌ । 
यदि ह्यथस्याऽन्वय रूपस्य पदाथा न निमित्तं मवेयुः, तदा वाक्य नाम 
कार्यगम्यमेकः कल्प्येत ; तश्मिश्च निभोगे क्ट निर्निमित्ता वाक्याथ 
वगतिः स्यात्‌; यदा त्वन्विदा एदाऽन्वयस्य निपित्तम्‌ , तद्‌। सविभाग 
वाक्यं भवति ; ततश्च व्युत्पत्तिम्भवात्‌ खनििच्त वेदवा क्या्थाव 
गतिः । “तेष्वेव पदाथंघु इत्येतत्‌ भध्य उयाचष्ट--^ तेष्वेव पदाेघु? अ 
म्वितेषित्य्थः। अत्र भाष्यक्रारेणोक्तम्‌- “तेष्वेव पदा्थंघु वतेमानानि 
पदानि वाकयाथेमवगमयन्ति,' इति ; त्च पृङति- कुत इति ' उत्तरम -- 
नाङनपेकषय पदार्थान्‌ पार्थगर्थ्येन वाक्थाथं प्रतीयते । अन्विता एव पदाथा वाक्या 
थौ यतः । न वेलरतीयते कस्य वाक्ये प्रमाणतया कल्पयिष्यते १ ननु चाऽन्विते प 
दायैऽङ्कीक्कतेऽन्वयो न पदार्थैः, स वाक्यो वाक्यस्य प्रमेयो भविष्यति । अतश्वा 
उथौहूक्यमपि पदेभ्योऽन्यदवगम्यत इति । इइ “नन्वथांपत्ति.” इत्यनेन भाष्येणो 
क्तम्‌ । परिहरति -“तत ; अथस्य तज्निभित्ततात” पदार्थस्याऽन्वितस्याऽन्वयं 
निमिन्तध्वादिल्यमिधनेन वर्णितो ऽस्य ग्रम्थस्याऽथेः-अथोपत्तिनोऽस्तीत्येवरूप.। 
अपि चाऽन्वयतिरेकाभ्यामेतदवगम्यते; भवति हि कदाचिदियमवस्था मनसादप. 


24, ˆ> 


र 


[म्मम 


१, चा. भा. २४.३१, २.दयाग. भा. २५. ५. ३, रा. भा. २५. ६, 

४, शा, भा. २५. १६. 

५ मानसादप्याधातात्‌ यदु्ररितेभ्याऽ्पि पदेभ्यो यदान पदाथा अवधार्॑न्ते 
दानी नियोगतो वाक्यार्थं नाऽवगच्छेयु , यश्चस्याऽपाथगभ्यंमभविष्यत्‌ इति सुद्रित- 
भष्यसम्मतः पाठः । मानसादप्याधातात्‌ उच्चरितेभ्योऽपि पदेभ्यो यद। पदार्था नाऽ 


वाकंयाविकरणम्‌ ) ऋचुविमलौपेता । २९१ 


ऽपि पदेभ्यो न पदाथां अवघायंन्ते ; न तदानीं नियोग. 
तो वाक्यार्थमवयच्छन्ति। न च नियोगतो वाक्याथ ना- 
ऽव गच्छेयुः, चब्यस्य पाथंगथ्यम म विष्यत्त्‌ ; नियोगतस्तु 
नाऽवगच्छमन्ति” इति । किमनेनाऽ्चुक्तयुक्तम्‌ ? न खलु कश्चैव ; 
प्रतिज्गाताथंस्याऽनन्यत्वमेव ; वस्सिद्धये हेतुरुपन्यस्तः । कथम्‌ १ य 
दयसंसषटपदार्थं एव वाक्यार्थोऽवगम्यते, व्युत्पत्तिपात्रं पदाथिग- 
तिः $ कस्मात्‌ व्युत्पस्यवमशचेशुन्यमपि कद्‌ाविऽ्न्ञानं न मवति नि. 
ङटव्यवहारस्य, यथा पूमान्पहानसादिभदेशावमशेशुन्धमञनिज्ञानम्‌ ! 
न च वाक्या निरूढग्यवहारस्याऽप्येवरूपाऽवगतिरषा । अतो न 
निमित्ततया पदाथा अवधायन्ते । क तरिं ? नैमिततिकतयैव । 





चारादुच्रितेभयोऽपि पदेभ्यो न पदाथौ अवधायंन्ते । न तदानीं नियोगतो वाक्याथमव- 
गच्छन्ति; न च नियोगतो वाक्यार्थं नाऽवगच्छेयुः, यद्यस्य पाथेगथ्यममकरष्यत्‌ ; नियोग. 
तस्तु नाऽवगच्छन्तिईति(१) माष्यमचु भाषितम्‌ ; आश्िपति-क्किमनेनाऽनुक्तयु क्तम्‌ 
समथंयते-न खड़ किचित्‌ अनुकरूमुक्तम्‌ › यस्मात्‌ प्रतिज्ञाताथंस्य वाक्यार्थस्य 
पदाथीमेदलश्चगस्याऽनन्यत्वमेव । किन्तु तत्षिद्धये भ्रतिश्चातार्थ॑त्िद्धये हेतुरय 

मुपम्प्रस्तः । कथयुपन्य श्त? दृत्थमुपन्यसर्तः~गयसखरप्दाथे एव वाकंयार्थोऽवगम्यते, 
वयुतपत्तिमात्र पदाथनिगतिः ; कस्मात्‌ व्युलत्यवमशेश्ल्यमपि कदाचिञ्ज्ञानं न मवति 
निरूढग्यवहारस्य, यथा धुमान्मदानसादिष्रदेशावमच्यन्यमभिक्ञनम्‌ १ अस्याऽथेः-- 
ये पदार्थेभ्यो मिनन वाक्याथ मन्यन्ते तान्‌ भवीदमुच्यते। यद्यल्तखृध् 

पदा्थंकः असखृष्टाः पदाथ यस्मिन्‌ वाक्याथ ्रधनभूते नियोगे सो. 
ईसदश्पदाथंकः पद्‌ाथीन्वयरहितो वाक्या्थोऽव गम्यते, व्युत्पात्तिमात्र 
पदाथौवगातिः "अस्य पदस्याऽयमथेः' इति ब्युत्पत्तिमा्रम्‌ , वदा निरू 
दभ्यवहारस्य कदाचित्‌ ग्युत्पस्यवम शेशुन्यमपि उ्युत्पत्तमपयाश्चदयाऽ- 
पि कस्मात्‌ बाक्वाथेज्ञानं नोत्पद्यते, यथा धूमान्महानसादिप्रदेश्चावे 
ध्युत्पक्नं खस्बन्धमपरासयाप्यान्नज्ञानं मवति | न च वाक्याथ निङढव्यवदहा" 
रस्याइप्येवंरूपावगातिदटा । अतो न निमित्ततया पदाथा अवगम्यन्ते । क तहिं १ नेमि. 


त्तिकतयेव । 


सानो नानाता [, ऋ 








धार्यन्ते, न तदा वाक्यायौ गम्यते । अतः पदाथाद्यतिरिच्यमानो वाक्यथेः पदायं- 
निमित्त इति निश्वौयत्त इत्यपि पाठमेदो इस्यते । १. भाष्यमाक्षिपत्तीति, क. पु, । 


२९५४ बृहती [ अं,१.पा.१..२५ 
क्षे पुनः कारणं निरूढग्यवहारस्य निमित्तानपेक्ता नेमित्तिका- 
वगतिः(१) प्रचितस्स्कारो हि नाऽवश्यं निपित्तव्यापारमपेक्षते } 


क 


अन्ध इवाऽभ्यस्तपदर्वीको न तदीक्षणपपेक्षते। अन्न पुनः सवदा 
तदपेक्षणात्‌ तदेव भपेयमिल्युच्यते । एवं तहिं ““पदार्थभ्यो चा 
कंयाथप्रत्ययः इति कथमयं व्यतिरेकः ? एषमय व्यतिरेकः-अ- 
न्वितेभ्योऽन्वयप्रस्यय इति । "(८२)अपि चाऽन्तरणाऽपि पदा. 
चारणं यः छौक्ल्यमवगच्छति, अवगच्छत्यवाऽसौ छु 
ध गुणक (३) द्रड्यम्‌?'इति । किमन्वयग्यतिरेक भ ष्यज्ञेषपेवैतत्‌ ! 

ओमिस्युच्यते । तत्र च पदाथंस्य ध्यातिरेकदशेनम्‌, इह चाऽ- 


अन्न चोदयति किं पुनः कारणं निख्ढन्यवहारस्य सम्बन्धस्मरणङ्प. 
निमित्तानपेक्षा नेमित्तिकवगतिः १ यावता सर्वत्र तदपेश्चयेवाऽवगत्या मवित- 
उयमिति । परिहरति-(४)भचितसंस्करो हि नाऽवदयं निमित्तव्यापारमयेक्षते । तथ। 
दृ शयति-अन्ध इवाऽभ्यस्तपदवीको न तदैक्षणमपेक्षते । (५)अभ्रचितसंस्कारस्थ 
समभ्बन्धस्मरणमेव केवर कारणम्‌ ; भ्रचितसस्कारस्य तु सस्कारभच 
यः सम्बन्धस्मरमं चति दय कारणम्‌ ; पतच्चाऽनुमवारूढश्रुख्यते। भत्र 
पुनवाकयाथं सवदा तदपेक्षणात्‌ युत्पस्यवमश्चा पेश्चषणात्तदेव पदार्थ (द) जातं भरमेय 
मित्युच्यते । यदि पदाथा एव वाक्यार्थः, एवं तर्दिं “पदा्थभ्यो वाक्यारथप्रव्यय “ 
इति भाष्ये कथमिदं उ्यतिरेकदशेनम्‌ ? खमाधत्त- एवमयं व्यतिरेक - 
अन्वितभ्योऽन्वयप्रस्यय इति। अन्वयं वाक्याथमभिप्रेत्य पदा्थेभ्या वाक्या. 
ौऽवगम्यत इति ग्यातरेक उक्तः । अपि चाऽन्तरेणाऽपि पदोच।रण यः शोक्ल्यम 
वगच्छति, अवगच्छःयेवाऽसो युङ्कगुणके दन्यमिति भाष्यमञ्चुमाष्य पुरुडति--ि. 
मम्वयव्यतिरेकमाष्यश्ेषमेवेतव १ 
सा दःस्तेकदेश्ची वदति--आमिद्युच्यते ! स पवा ऽऽह ~-तत्र इहि भाष्ये 
पदाथम्यतिरेकदश॑न्न पदायेस्य व्यतिरेके वाक्यार्थस्य व्यतिरेकं ह्यु 
कम्‌ + इह पदाथन्वयस्य द्‌ शनम्‌--पद्‌ाथं सति च।कयार्थो भवतीति । रा 
दन्त श्रूत--खत्यमवम्‌ ; न ततवन्मन्रमव । न पद्ाथान्वयमान्नरमवाशच्द 





१, प्रचुरसस्कारेति क पु. २. श, भा, २५. १९ 
३. द्रभ्यमितिं नास्ति मुद्रितमाध्यपुस्वके । ५, प्रतीतसस्कार इति क, पु, 
५, अप्रथितेति, क. पु, ६, ज्ञानमिति, क. पु. 


धाक्याधिकरणम्‌ ] क्जुविमरोपे्ा । २९५ 


न्वयस्य । सत्यमेवम्‌ ; न त्वेतावेन्मात्रमेव । किमतिरिश्यते १ 
¢ (५ ० (4 ४५ 3 ¢ युर 
इदभातारच्यत यद हि भ्युत्पत्ता पदाता पदाथमान्र एव भ्युत्प. 
® [+4 ¢ © [4 ० 
त्तिः, तदा अनन्वितपदायेदक्षेने तत्स्परणानुपपत्तिः; स्मयते च । 
अतः सिद्धमन्वितामिधानभ। 
(१)“नाऽस्य पदसखुदायेन सह सम्बन्धः'" इति । न 
समुदायमुतानां प्रामाण्यम्‌ । क्रं तदि ? अन्वयव्यतिरेकप्तमधिगम्य- 
म. २ 
स्वाथव्यापृतानिव । (२)'“यत्तु ओतः पदाथों न वाक्यानु- 
् 1 ¢ क [क * भ 
रोधेन कतशिद्धिराषादपवति तुमह ति" इति| कथं पुनव्यत्प- 
िशुन्येवाऽवगतिः शक्यतेऽभिधातुपित्यभिप्रायः । परिहारस्तु 
(।(३)सत्यन्नेवमेतदि'ति । जषा र्थत्वात्‌ भरयोगस्य पिशोषात्पक 
शितम्‌ । एकदे शी पृच्छति--करमततिरिच्यते १ राद्धान्ती कथयति--इदम- 
तिरिच्यते--यदि हि व्युत्पत्तौ पदानां पदार्थमात्र एव स्युखत्िः, तदाऽनन्वितपदा्थदशेने 
तत्स्मरणानुपपत्ति.; स्मयते च ; अतः पिद्धमन्विताभिधानम्‌। अस्या ६ थैः-यदि हि 
भ्युत्पत्तौ व्युत्पत्ति खमये पदाना मनन्वित पव पदा्धमात्र ब्युत्पचतिःस्यात्‌ 
तद्‌ाऽनन्वितस्य पदार्थस्य प्रत्यक्षादिमिदे शने तस्या ऽन्वितस्य पदार्थस्य 
पदाञुविद्धं समरणं न स्य।त्‌ , स्मर्येते च । अन्वितोऽ्थः पद्ाभिधेयतया 
शङ्खो गुणो गुण्यन्वितः श्युङ्कपदाभिधेयोऽयम्‌' इति स्मर्यते ! अतः त्त. 
इमन्वितासिधानम। 

“नाऽस्य पदसथुदायेन सहं सम्बन्धः" इति भाष्यनुभाषितम , व्याचष्टे--न 
समुदायभूतानां प्रामाण्यम्‌ । समुदायभूतेः प्रत्यस्तमितवाचकविभानेकोकयार्थो 
न प्रतिपद्यते । किं तहिं १ अन्वयग्यतिरेकप्तमधिगम्यस्वा्थव्यापरतानामेव । अन्वय 
व्यतिरेकाम्यामेव समधिगम्यते यः पदानां स्वार्थः, तच्च वाचकतया 
व्यापरतानामेव प्रामाण्यम्‌ । यतत श्रोतः पदार्थो न वाक्यानुरोधेन ऊतशिद्धिरेषाद 
पवतितुमहतीति भाष्यमञ्चभाष्य उ्याचष्टे- स्थं पुनब्यु्पत्तिश्चल्येवाऽवगतिः शक्य. 
तेऽभिधातुमित्यभिप्रायः । य।वदुच्चरितात्‌ पदाथेमन्नेऽवगंतिरुपजायते, 
सा कथं श्युत्पत्तिशान्येव भवति ? भवाति च । अते नाऽन्विताभिधान. 
मिति भावः । परिदारस्त्वन्न सत्यमेवमेतदिति । व्यवहाराथत्वात्‌ प्रयोगस्य विरेषात्म- 
कत्वाच्च व्यवहारस्य अन्वितावगतिरेव तदथानाम्‌ , नाऽन्वितार्थान्तरस्मरणम्‌ , व्यवहा. 
रानक्षत्वात्‌ । 





१, २, भा. २५.२१. २.दा. भा, २५.२२. ३. शा, भा, २५. २६. 


४९६ वृहती [ अ.¶.पा१.स्‌.२५ 


साच्च व्यवहारस्य अन्वितावगतिरेष तदथांनाम्‌ ; नाऽन्विताथा- 
न्तरस्मरणमर्‌ , ग्यवहारानङ्त्वात्‌ । 
[5 ५, ¢ [५4 
तदिदमुक्तम्‌-“्यश्वाऽथाद्थैः, न स चोदनायः” इति । नवे. 


[क क, कि 


दानीं तदविवाक्षेतपिति प्रतीयमानस्याऽपि शब्दात्‌ अविवक्षितं 
शक्यते वक्तुम्‌ । गम्यते च शढ्दराननिमित्तात्‌ अशब्दायगरेति फमि- 
दम्‌ ? शब्दान्तराभिषेयत्तया स्परणाव , स्मतेश्वाऽपरापाण्यात्‌ । अतः 
क्ष्दनिपित्तताऽपि चान्तेरेवोदिता प्रस्यक्षादीनापमिव स्मरणाये। 


अस्याऽथेः-- व्यवहाराय शब्दः प्रयुज्यते; व्यवहारश्चाऽन्विताः 
थविषयः, तेन प्रथोगबलखादन्विताथावगमकत्वमेव पदानाम्‌ 1 
यत्पुनरेतदनन्विताथेन्ञानम्‌ , तस्स्मस्णम्‌ ; न पुनः शाब्डाभिधानज- 
न्यम्‌ , व्यवहारानङ्खत्वात्‌ ; न द्यनन्वितेन कथ्िद्पि व्यवहारः 
क्षियते । एतदुक्त मवति--शब्दभ्वणानन्तरं यदिदमन्वितद 
थान्तरं पदाथेस्वरूपमात्रं बुद्धिस्थं भवनि, सा स्मुतिरेवः यथा 
अथददोनात्‌ पदस्मतिः, त्रच न शब्दस्याऽमिधानव्यापारः, तेन वि. 
नापि तदुपपत्तेः; यथा अर्थो न रखब्दस्याभिधाता, अथ च प्रतिसम्ब 
न्धितया संस्कारोहोधकतया शाब्दे स्यति जनयति, तथा शब्दोऽप्यथं 
इति । तद्र पवेपक्षसिद्धान्तमाष्ययोरयमथंः--श्रुस्यन्तरभावित्वादन- 
स्विताथोवगतेरनन्वित पव पदाथः श्रोतः; स न वाक्यानुरोधेन विश्ले- 
वेऽन्वितेऽवस्थ।पयितुमह तीति पृवेः पक्षः । सद्धान्तस्तु-सत्यमनन्विनः 
प्रथमं प्रतीयते, तथाऽपि ब्रद्धन्यवहारव्युत्पत्तवेव केवरेन पदा्थंन 
ध्यचहाराभाषाद न्वित एव पदार्थं पदानां व्युस्प्तिः; अनन्व तावगातिस्तु 
स्मरणमान्नमिति । 

तदिदसमुक्तम्‌--“यश्चाथीदथो न स चोदनाथ.” इति । अभिधानव्यापारानः 
पेक्ञ यदनन्विताथंस्य स्मरणम, न स शाब्दाथं इति । नन्वन्विताथः 
स्मरमाणो यदयविवशक्चितः, कथं तहिं अन्वितो षिवक्षि् इत्यत्राह-न 
चेदानीं तत्‌ अनन्वितमथान्तरस्मरणम्‌ अविवक्षितं व्यवदहासचुपयोगित्श- 
दिव्येव ताता प्रतीयमानस्याऽ्पि शब्दात्‌ अन्वितस्य उयवहारोपयोगिनो ऽ. 
प्यविवक्षितत्वं शक्यते वक्तुम्‌ । अन्न चोदयति गम्यते च शब्दान्निमित्तात्‌ अश. 
ग्दा्थ्चेति किमिदम्‌ १ यदेव शाब्दादवगम्यते स शब्दाथ दति स्मर्यमाण. 
स्याऽपि शब्दाथेत्वमेव युक्तम्‌ । परिहरति ~ शब्दान्तराभिधेयतया स्मरणात्‌ , 
स्मृतेश्चाप्रागाण्यात्‌ ; अतः शष्दनिमिशधताऽपि भ्रन्तेरेवेदिता भरव्यक्चादौनामिव स्मरणीे। 





बेदपौरषेयसाधिकरणम्‌ } ऋञषिभलो पतः! । २९७ 


(१)“एवं च सति गुणान्तरप्रतिषेघो न शाब्दार्थ'हति किप 
तर्निपत्तपरिहारात्‌ परिषत्‌ । (२)अपि च प्रातिपादेकादुच- 
रन्ती दि्तीया दिवे मक्तिः"इति | अन्िताथपेव प्रादिषादेक स्म- 
रन्ति; यतः करणवाचेनः प्रातिपदिकाद्‌ दृतीयां परिदधति । विभक्त. 
यश्च परस्परान्वयपरतिपादिकाः परयोगान्तरस्पतस्याऽथेस्याऽन्वयितां 
श्रुत्यैव दशंयन्ति । अतोऽभ्युश्चयो(३)पपचविीरयम्‌ । भत्युक्तमनुभानं 
'कुतकत्वात्‌” इति दद्धव्यवह!रस्य निपित्ततोपपत्या । “अपि च 


सम्प्रयुक्ताद्वाकषयात्मकाच्छब्दाच्छब्दान्तर पृवेवाक्यं तदमिधेयतयेव स्म 
रणान्न शब्दादवगम्यते ; न हि पृवेवाक्यान्तगंतपदाभिधेयतयेव वा 
कयान्तर्गतेन पदेनोच्यते । अपि "च हाढ्डः प्रमाणभूतः कथमप्रमणभूता 
स्थाति जनयति ? अत शब्दनिमित्तताऽपि भन्तेरेवोदिता । पर्माथंतस्तु शब्दो- 
ऽत्र निमित्तं न मवति; किन्तु शव्द (४)श्रवणादुद्वुद्धः सं स्कार (५)पवरैनं 
सखीति जनयतीति; यथ! प्रव्यश्षादीनां स्मरणीय ऽथ निमित्तता न मवति, 
तथा हा्छस्शाऽपि । “एवं च सति गुणान्तरप्रतिषेधो न शब्दाय ›` इति भाष्य 
मचुमाष्य ्याचष्ट--कतिपित ने मित्तपरिदाराद परिहृतम्‌ । कलव्पनानिर्भितनि 
मित्त पदाथः इति किख बोद्धा मन्वते; तेषां मतेऽन्यापोहमाघ्रनिषठा 
शरुतिः । वतश्च गुणान्तरघ्रत्तिषेधः शुद्धशब्दस्याऽथे इति तदिदं निराकृ 
तम्‌ "कल्पित निमित्तं न मदति' इति कस्पनाश्रन्थे । “अपि च प्रातिपदिक 
दुच्चरन्ती द्वितीयादिविभक्तिः” इति भाष्यमञ्ुभाषेतं व्याचष्टे -अन्विताथे- 
मेव प्रातिपदिकं स्मरन्ति । यत्तो हेतोः; करणवाचिनः प्रातिपदिकात्ततीयां विभाक्ति 
विदधति ; करणं च क्रियास्रस्बन्धि मवति ; अतश्च क्रियासम्बर्धिस्वा 
येप्रतिपाद्‌क प्राति पदिकमि्युक्तं भवति । विभक्तयश्च परस्परान्वयपरतिपादि 
क; प्रयोगान्तरस्णरतस्याऽथेस्य प्रयोगान्तरे शः प्रतिपन्नोऽथेः स्मर्येते तस्य 
अन्वयितां श्रुलयेवाऽभिद धति ; तेनाऽन्वितमेव शब्देनाऽमिधीयत इति वि. 
भक्तय एवाऽञअ प्रमाणम्‌ । मतोऽभ्युच्चयोपपत्तिरियम्‌ अनन्वितस्या ऽविवक्षा 
याम्‌ । प्र्युक्तमनुमान कृतकत्वादिति ¦ पद खङ्कातस्य छतकत्वाद्धेदोऽपि छ 
तक-- इति यदसुमानम्‌ , गप्प्रस्युक्तं बृद्धभ्यवदारस्य निमित्ततोपपह्या । “अपि 


[1 त 11 


१ शा. भा. २५. २५. २. शा. भा. ०५. २७. 
३. उपपत्तिरियमविवक्षायामिपि, क, पु ४, प्रहणादिति" क, पु, 
५. एवेवमिति, क, पु. 


2८ सुऽ ऋ० 


२९८ सहनी | अ.१.१.१.्‌.२६ 


इत्यनेन पृ्वोक्तसम्बन्धकरणाश्द्ति दशयति ॥ ९५॥ 
लोके सन्नियमालस्योगसन्निक्रषैः स्यात्‌ ॥ २६ ॥ 


लाके पुनः परमागान्तरममितवेषयत्तया युक्तेष, तप्पुवकतवात्‌ 
शब्दव्यवहूरस्य । (१) तस्वात्‌ पदेन्क एव पद्ायेप्रत्यथः, 
पदाभ्या वाक्थाथप्रल्ययः' इति ठयारूयातम्‌ । तस्मादुप 
पन्नं टृद्धभ्यवहारनिपित्तमांत्पतच्तिकत्वं सम्बन्धस्य, वेदवाक्ष्या- 
थेप्रतिपत्तिेतुस्वं च | विरम्बते--हइत्याद यस्तु दाग्द(र)परत्यमिन्गयै, 





च” इत्यनेन भ्न्थेन पूर्वोक्तां सम्बन्धकरूरणाशक्ते दरोयति--अतीन्दिये काये 
कायान्वयिषु चाऽथघु सम्बन्धकरणशक्तिर्नाऽस्तीति ॥ २५ ॥ 


रोके सन्नियमात्मयोगसन्निकर्षः स्थात्‌ ॥ २६ ॥ 


नयु यद्यतीन्द्रियकायोभिधायिनो किङ्ादयः, तद्न्वितस्वार्थामि 
धायीनि च पदानि, कथ तर्हिं लोके तद्यतिरेकेण रशाच्दप्रयोग इत्या 
चाह--लोके पुनः प्रमाणान्तरप्रमितविषयतया युक्तंव, तप्पू्कत्वाच्छन्दग्यवह्‌ा, 
रस्य, यदेष हि प्रपाणान्तरेण प्रमीयते, तदव लोको विवक्षिति; 
तेनाऽतीन्द्ियकायै परित्यज्य क्रियाकथत्व पद शब्दं प्रयुङक 
टक्षणया; अपृवकायता ह क्रिकाकायत्वान्यसिचारिणी; तेन तत्परतया 
खाक केङदेक धरयुङ्के; पदान्तराण्यपि कायान्वितत्तयेव प्रयु 
ञ्यन्त इति नं खाक्किकप्रयागविराधः । "'तस्मत्पदेभ्य एव पदाथप्रयययः; 
पदाथन्या वक्याथप्र्ययः'ˆ इति भाष्यम्‌ , तदनुपपन्नम्‌, “पदाथा पव 
वाक्याथ" हत दाशतत्वादित्याश्चङःकथाऽऽह-व्याख्यातामेति । उथतिषङ्खा- 
सिप्रायामति पूवमेव व्याख्यातम्‌ । उपकस्तहरति--तस्मादुपपन्न बृद्धग्यवद।र. 
नमत्तमबस्पित्तक्रत्व सम्बन्धस्य, वदवेक्यथग्रतिप्रत्त्वुत्व च उपपभ्न तस्य | 
विलम्बत इष्याद्यस्तु चब्दप्रतयभिह् माच्तया प्रत्युक्ताः; अभिधाने हि स दोषः । 
(विलम्बते श्रलम्बतेः इव्युपसगता वि--प्र-काव्दयोः; विध इत्यत्र 
नामता स्वरूपामदे नांपपद्यत इति यदुक्त वेयाकरणेः, तत्पत्युक्तम्‌ ; स्व 
सूपाभेदेऽप्याभेघानरूपता भिन्नेव $ तेन कचिद्न्यार्थता न दोषः | 


न्न = ~= 











१ शा. भा. २६ ५, २. प्रत्याभि्येव प्रलयुक्ता इति. क, पु. 





च 


दपोरूषेयल्वाधिकरणम्‌ ] ऋञ्छविम पेता ¦ २९९ 


५ 


त्ब) 


व; अभिधनिदहिसदोाषः। समासादीनांतु तत्र तन्न पारेहा- 
रोऽभिधीयते ॥ २६ 
इति सप्रम वाक्धायिकरणम्‌ ॥ 
~~न ण रश ---- 


अथाऽष्टमं वेद्‌ापो ख्षेयत्वाधिकरणम्‌ ॥ 
* [**4 © 
वेदांश्चैके सन्निकषं पुरुषाख्याः ॥ २७ ॥ 


"वेदां शचेफे"सन्निकषं पुरुषाख्याः । (१).'वदवाक्याश्चरयःः; 
इति । विभागाभिषनाद्‌विमक्तकायत्वाञ्च त्रिवेकः । यदु- 
क्तम्‌ ^'अस्परगात्‌" इति, तत्‌ विरूढं सषाख्यया । किं का- 


समासादीनां ठु तत्न तत्र परिदारोऽभिधीयते । यदिदसरुक्तम्‌ -क्षमासे पदद्वय 
सम्बन्धो न भवति राजपुरुषस्य हस्तिनः इत्यादि, तस्याऽपि परिहार- 
स्तत्र तत्राऽमिधायते; तेन खोऽपिं न दोषः \ २६॥ 

इति सत्तम चाक्गधिकरणम्‌ | 


अथ) मं बेदापोद्षेयल्वाधिकरणस्‌ ॥ 
9 भ. £ 
वेदाशथेके सन्निकर्ष पुरुषाख्याः ॥ २७॥। 


प ष 


“"वेदाश्चिके सन्चिकषं पुस्षषदयाः” अचर भाष्यम्‌ (पद्वाकयान्नरय आक्षेप. प्ररि. 
हृतः इति । तत्रेयमा शङ्क - नयु किमिदं पदं वाक्यमिति ? यावता न 
पद्‌व्यातारक्त वाक्य न(प(. स्त । अत्तः कथ बृ्गुषन्यास दइत्याशद्खयाद- 
विभागाभिवानाद्‌विमक्तकायत्वाच्च विवकन । (च्ु्ामन पदा नामाभेषायकत्वात्‌ 
पदभ्यचदह।रः ; अविभक्तं च सवेषां पदानामेक काय विश्ि्ेकाथप्रति 
परत्तिरिति तन्निवन्धनस्तेष्वेव पदेषु वाक्यभ्यवहारः। तेन कार्यवशेन 
पद्ब्यवदह।रो वर्णानाम्‌ , कायेचरन च वाक्यभावः पदानामिति युक्तो 
बाक्यपदयोर्विवेकः । यदुक्तम्‌ "अस्मरणात्केतुः अङ्ृतको वेद्‌ः' इति, 
तद्विश्दं समाद्यया । काठकमित्यादिका या समास्या, सा कृतकता वेदस्य 


दृश्यति । ८ 
अच्र पृच्छति कायानेबन्धनेव समस्या ५ अयमाद्ययः--यदि 


[1 











१. शान. भा. २६ ९ 


३०० बहती | अ.१.१. १.स्‌.२८ 


यंनिदन्धनेवेयं सभाख्यः ? बादभ्‌ $ अक्ताधारणेन दि ज्यपदेष्रो 
भवति, साधारणं च प्रवकवृत्वम्‌ । कथं तदहिं-(\).@्रते अरन्ये 
(२)“'तेन भरोक्तम्‌” इति च पूत्रद्रयं भगवतः ! भोक्तवचनमयुक्तम्‌, 
‹'समथानाम्‌इति विरोधात्‌ । तस्मात्‌ कार्यतैव वेदस्याऽवगम्यत ॥ 


अनित्यदशनाञ्च ॥ २८ ॥ 


ॐ थं कायेता नित्यत्वाच्छब्दानामोस्पात्तिकत्व।स्च सम्बन्धस्य ? 
भ्रमाणान्तरपेक्षिता । तथा च तदनुष्पं वदत्रचो इर्यते--“व- 
वरः प्रवाहणः इत्येवमादि ॥ २८ ॥ 


कार्यनिबन्धनेव खभाख्या स्यात्‌ , तदा खलमाख्यया छतकत्वं भवेत्‌ , 
यावता प्रवचनादापे समसख्या घटत एवेति । उत्तरम्‌--ब।ढप्‌ । अति 
हायन करणानबन्धनेव समख्णा | कुतः 2 असाधारणेन हि व्यपदेश्यो भवति । 
करण ह्यसाधारणम्‌ ; न द्यक्ेन इतस्याऽपरण करण सम्भवति । साधारणं 
च प्रवक्तृत्वम्‌ । बहवोऽपि भ्रदक्तारो भवन्ति । यदि ध्रवकतृत्वेन व्यपदेशो 
न मवति, कथ तदं “कते भन्थे”, (दन प्रोक्तम्‌” इति च सूरद्मय भगवतः १ उत्त 
रम्‌--पाक्तवचनमयुक्तम्‌ “समथानाम्‌'' इति विरोधात्‌ । “'लमथानां प्रथ. 
मद्वा” इति सामथ्यं सति तद्धिता भवति। न च "कृडेन प्रोक्तम्‌ 
इत्यस्य विभ्रहवाक्यस्य योभ्थः, स काडकश्चञ्दाद्‌वगम्यते; तेन 
सामथ्यामावात्तरिमन्नयं तद्धितो नोत्पद्यत पव ; तेनेद्‌ं वचनमयुक्तम्‌ , 


९. अ 


तस्मात्‌ समाख्याद्श्चनात्‌ कायैतेव वेदस्याऽवगम्यत इति ॥ २७ ॥ 
आजमत्यद्दमनच ॥ २८ ॥ 


अत्र चोदयति--केयं काय॑तां निप्यत्राच्छन्दानाम्‌ , ओत्पत्तिकतास्च सम्ब. 
न्धस्य १ शाब्दास्तावन्न क्रियस्ते, नित्यत्वात्‌ नच तेषामथंसम्बन्धो 
ऽपि क्रियते, नित्यत्वादेद्च § तस्मात्‌ केय क्ायंता ? परिहरति-प्रम।- 
णन्तरवेक्षिता । अस्थाऽथेः--्रमाणान्तरेण अयमर्थोऽनेन प्रतिपक्नःः इति 
येये प्रमाणान्तरपेक्षिता, सा तकता । तथा च कतकत्वानुङूपं वेद 
वचो इद्यत--“वबरः प्रावाहणि. "इत्येवमादि । प्रवाह णस्याऽपत्यं कत्थते वेदे 
तन प्रावाहणिज्न्मनः भागय ग्रन्थो नाऽस्तीति ज्ञायते ॥ २८ ॥ 





०“ ५१ 


१५ पाग्द्‌. 3, ३० ११६ २. प्च्ु. ४ ३, ३०१. 


तिभन 


९१ ् [५१ [पि 
वेदपोरूषेयत्वाधिकरणम्‌ ] कऋञ्ञाविमलोपता । ३०१ 


उक्तं तु शब्द्‌पुवेत्वम्‌ ॥ २९ ॥ 
आख्या भव्चनति ॥ २० ॥ 
अत्रोच्यते--स्यादेतदवम्‌, यचन्यथा असाधृ(रणगन्यपदेशो 
नोपपद्यते । भकषांदपि हप्ताधारणन्पपदेशो द््टौ कके; यथा 
बादरायणेन वेदप्रामाण्यं समाख्यायते | अत एव सूत्रहयप्रणयनं 
भगवतः पाणिनेः | (१) “सप्थानम्‌”-इति चाऽविरोधः॥२९।३०॥ 
परं त॒ श्रुतिसामान्यमात्रम्‌ ॥ ३१ ॥ 
कृते वा विनियोगः स्यात्कमेणस्सम्बन्धात्‌ ॥ ३२ ॥ 
यदुक्तम्‌ “बबरः भरावाहाभे;"? इति, स्थिते प्रापाण्ये युणवादं वक्ष्य. 
ति। बक्यमाणमेव च माष्यकारणाऽत्र (रे)व्याख्यातम्‌ । केपम्‌ , व 





उक्तं तु शब्दपृवेत्वम्‌ ॥ २९ ॥ 
आख्या प्रवचनात्‌ ॥ ३० ॥ 


अच्रोच्यते--स्यदेतदवम्‌ , यदन्यथा करणमन्तरेण अक्ताधा।रणन्यपदेशो 

तोपपययते ; प्रकर्ांदपि ह्यसाधारणन्यपदेशो लोके दशः । वचन पव यः प्रकर्षः सो. 

ऽस्राधारण इति तन्निबन्धनोऽपि व्यपदेश्यो घटत एव । यथा बाद्रायगेन 

वेद स्य प्रामाण्यं समा्यायते । यत एव प्रकषोदपि व्यपदेश्यो घटते, अत एव 
न, ६६ 


सृत्द्वयभ्रणयने भगवत पणिने. “छते ब्रन्थे,” “तेन पोक्तम्‌” इति च । “समर्था. 
नाम्‌?» इत्यस्य चाऽविरोधः, वचनप्रकषंऽपि सलासथ्यसम्भवावत्‌ ॥ २६ ॥ ३० ॥ 


परन्तु श्रुतिसामान्यमात्रम्‌ ॥ ३१ ॥ 
कृते वा विनियोगः स्यात्कमेणस्सम्बन्धात्‌ ॥ ६२ ॥ 


यदुक्तम्‌ “नरः प्रावाहणि.” इति तज्नोच्यते--स्थिते प्रामाण्ये गुणवाद्‌ वक्ष्य. 

ति। तेन न्यायेन ब्णनीयमेतदित्यथेः । नन्वेतत्‌ वक्ष्यमाण किमथमुकतं 
[१ क अप क्‌ ५ 

त्राह वक्ष्यमाणमेव च भध्यकारेणाऽत्र ग्याष्यातम्‌ । चादयाते--किमथम्‌, “व 








[1 शा 7 








५ 


१.पा. घ्‌ ४,१.८२. २. व्याल्यान कृतमिति. क.-पु 


३५२ तहता | भ.१.,१.८्‌.३२ 


हय (मः'इति नाक्तं च ? अषम्बद्धत्वोपन्यासायम्‌-न शक्यते उयोति- 
एटामादिषु विध्युदेशेषु कल्पयितु तत्‌ ; एकव कियत्वाच्च (वनस्पतयः. 
इस्यवमादीनाम्‌ । (१)८८अपि च अविगीतः सुहृदपदेश्ः"- 

[द [9 क (न [( क [| ® = ^^ 
इति सार्जनीनपविपर्ययं दशयति । तस्माच्योदनेव भमाणं धर्मस्येति 
[4 क ¢ १ 
स्थितः भतिङ्ञार्थः ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ 

इत्यष्टमं वेदपौरूषेयत्वाधिकरणम्‌ ॥ 
~~~ 223 +~ - 


॥ इति बहसयां प्रथमःध्यायस्य प्रथमः पादः पतपाप्नः ॥ 


दैयमः' इति नोक्तं च { परिहरति--भसम्बद्धतोपन्यासाथम्‌ । अथ कथमयनु- 
न्मत्तोकतिसडशो न भवती तीमामस्म्बद्ध तामु पन्यक्ितु युणवादेनाऽत्र 
व्याख्यातम्‌ । तामास्म्बद्धतां परिहरति-न राक्यते ज्योतिशिमदिषघु वि 
ध्युदैशेष् कल्पयितुं तत्‌ ; एकवाक्यतया च ‹ वनस्पतयः सत्रमासत” इत्येवमादीनाम्‌ 
असम्बद्दता नाऽस्तीति । “अपि च अविर्गात स॒हृदुप्देल इति भाष्यं व्या- 
खश्टे--सवेजर्नानमविप्रयेय ददौयति । न वेदार्थं कस्यचिदिपर्थयोऽस्तीत्य्थः । 
तस्माशोदनैव प्रमाणं धर्मस्येति सिद्धः प्रतिन्ञाताथंः ॥ २३९१ ॥ ३२ ॥ 


द्यम वेदा पोरुषेयत्वाधिकरणम्‌ ॥ 
५५4 4५५ 


इति भरीशाखिकनाथपिभङकृतायामूजुतिमङायां पञ्चिका 
प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः 


सभात्तः॥ 


नबि $ क 


""~~-"----------------------~--~~----------------------- 4 
१, का, भ ७. ९७, 


चौखम्बा संस्छृत-ग्रन्थमाङा कायार्ये यन्त्रस्थ अन्धाः 
१, प्रणवकटपः । यतिग्रवरगङ्गाधरेन्द्र सरखतीविरचितेन प्रणवकल्यप्रकाशा- 
ख्यग्रणवभाष्येन समलङ्कृतः । 
२. संस्कारगणपतिः । (पारस्करगरह्यसूत्रविस्तृतविवरणरूपः) विद्वद्रररामष्णङृत , 

२. वादवारिधिः । प्रव्यक्ञानुमानशब्दपरिशिष्टाख्यक्ोलचतुष्टयात्मकः । 
( अन्न प्रायशोऽशोत्तरशतसंख्याकां वादबीचयाो सृद्िताः स्युरयं सव नेयायिक- 
वेयाकरणेश्च संग्राह्यो दुलभो निबन्धो भविष्यति ) 

७. धरीसात्वततन्ञम्‌ । श्रीशिवनारदसंबदे नवमपटलान्तो अपूर्वां मन्थः । 

५. श्राद्धकटपलता । धमोधिकारि श्रीनन्द परिडतकृता । 

६. वीरमित्रोदयः । श्राद्धप्रकाशः | श्रीमित्रमिभ्रविरचितः। 

७, काष्यायनश्रोतसन्नम्‌ । देवयाज्ञिकपद्धतिसहितम्‌ । 

८. ्राङूत्याकर्णचर न्तिः । ससूत्रा | श्रीन्निविक्रमदेवविनिमिता ] 

& अग्निष्टोमपद्धतिः। 

१० श्राद्धचन्द्रिका । श्रीदिवाकरात्मज वैद्यनाथ भिरचिता । 

११ प्रपच्चसारसङ्प्रहः । श्रीगीवशेन्द्रसरस्वतीविरचितः । 

१२, साङ्ग पातज्जलदशेनम्‌--च्रथौद्‌ विश्वेश्वरनन्दपदि ष्याद्वयानन्ददिष्यराव- 
वानन्दसरशतीकृतक्तोदिष्ठरिप्पनपातजलरहस्ययुक्तद्ादशादशेनकाननपश्वानन- 
वाचरपतिमिश्नरचिततच्ववेशारदीग्याख्याभूषितेन विज्ञानभिक्लविदहितवातिक- 
सवलितेन सांल्ययोगाचायश्रीहरिहरानन्दारण्यकृतभास्वतीषृत्तिसहितेन भगव. 
च्छीकृष्णद्रेपायनोद्‌ भावितभाष्येणालंडृत श्रीमन्माध्वसंप्रदायाचाय्यदाशेनिक- 
सावंभोमसाहित्यदशेनादयाचायंतकैरत्नन्यायरतनगोस्वामिश्रीदामोदरशालिभि 
स्थलविशेषेषु सवत्र स्वटिप्पन्या संयोज्य; सशोधभ्य; बृहद्भूमिकया साक्रं सं 
पादित भगवता श्रीपतशछ्लिना विरचितं योगदशेनम्‌ । 

१३ परिभाषेन्दुशेखरः । हैमवती संवलित । 

१४. व्यक्तिविवेकः--स्वनासस्यातो ध्वन्यालोक निराकरिष्णुव्यं नापयंच- 
स्थाने प्रथमो निबन्धः, महामहिमकाश्मीरिकमदहिममटटप्रतिभोपज्ञसहदय- 
धुर्ये राजानकरप्यकेए कृतेन खण्डितोपलब्पेन संक्तिपरेन व्याख्यनेनोषोद- 
लितः, श्रीमन्माध्वसप्रदायाचाय्यदाशनिकसावभोमसाहित्यदशनायाचाय्यतक- 
रत्नन्यायरत्नगोसखामिश्रीदामोदरशाक्िविरचितया नूतनया व्यक्तिविवेक- 
समीत्ताऽऽख्यया टीकयोद्‌योतितः श्लाघनीयो भन्थतरस्लजः । 

१९५. प्रोढमनोरमा । म० म० श्री भद्निदीक्षितविरचिता, तत्पौत्र म म० 
श्री हरिदीक्तितविरचितलयघु शब्दरत्नाख्यव्याख्यासमेता । श्रीयुक्त पं जग 
न्नाथशाखिबिरचितया अ्योनान्याख्यया सहिता तथा श्रीयत 
भाण्डारील्युपाह माधवशास्िविरचितया प्रभानामकटिष्पण्या समलङ्कृता 
तथा जोशी इत्युपाह् पं श्री सदाशिवशाश्चिणा विरचितया विभनामक- 
दिपएया सहिता सपादिता [ गुटका सस्करण | अन्ययीभावान्तः। 


(२) चौखम्बा-सम्कर भ्रन्यमाखा कार्ये यन्त्रस्य ग्रन्थाः 





१६. मरोढमनोर्मा । म० मत श्री भटटोजिदीक्तितविरचिता, तत्पोच म० म 
शरीहुरिदीत्तितविरचितलघुशब्दरत्नाख्यव्याख्यया समंता । म० म० भरव- 
सिश्चविरचितशब्दरत्नव्याख्ययः भरव्या, पायगुण्ड वं्यनाथविरचित शब्द्‌ 
रत्नटीक!भावभ्रकाशेन च सहिता। व्याकरणाचायं नेने इत्युपाख्य प॑ं= गोपाल 
श्षाश्चिणा विरविवयां सरलानाम्न्या ब्हद्टिप्परया सशोध्य सम्पादिता । 

१७. शब्द शक्ति्रकादिक्ा । श्रीमजगदीशतकोलङ्कारविनिमिता । श्रीकृष्णकान्त- 
विधावागीशक्रतया कृष्णकान्तीदीकया श्रीमद्रासभद्रसिद्धान्तवागीशविरचितया 
रामभ्रीटीकया च समलङ्कता) न्यायावायं का्यतीथं प० दुरिदसजशासखि 
कृतया छात्रोपयुक्तया विषमस्थलटिप्पएया मूलकारिकाथन च सहिता । 

१९८. स्यायमंजरे ! जयन्तभट्छृता । स्याय-व्याकरणाचायण पं० सूयनासयण- 
शाखिणा कृतया दिप्परया समेता । 

१६ ब्रह्मसू्रशाङ्स्माष्यम्‌ । चतुसूत्यन्तपुरणेनन्दीयव्याख्यासदहितया श्री 
गोविन्दानन्दप्रणीतया रत्नप्रभया, न्यायाचायं कान्यतीथ पं० दुण्डिराजशास्ि 
करतरिप्पणीसहितया श्रीवाचस्पतिमिश्र विरचितया भामत्या च सहितम्‌ । 
तत्रायं द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादान्वः प्रथमो भागः परी्ताथिनामव्यन्तमु- 
पयक्त इति म्रन्थदशनेनेव व्यक्तीभविष्यत्यतोयमवश्यं सप्राह्य. । 

२०. भावधरकाशः । श्रीमद्धावमिश्रप्रणीत' । विद्योतिन्या भाषाटीकया सहितः [वधक 

२१. भावप्रक।शः 1 मूलमात्र गुटक्छा संस्करण । 

२२. तारञ्यमहाव्राह्यणम्‌ । सायणाचायंविरचितभाष्यसहितम्‌ । 

२३ खांख्यतस्वकोसुदी । न्यायाचायं पं०श्रीहरिरामशहविरचितसंस्छृतटीका सहिता । 

२४. बोधायनधर्मसू्रम्‌ । श्रीगोविन्दस्वामिभ्रणीतविवरणसमेतम्‌ । 

२५. शारद्‌ातिङकम्‌ । श्रीमद्राचवभट्टछ्ृतपदाथांदशंटीकासहितम्‌ । 

६. सिद्धान्तकोमृदी । व्याकरणाचाय नेने इल्युपाख्य प० गोपालशास्िणा 
विरचितया सरलारिष्पण्या सहिता । 

२७. माधवीयधातुघत्तिः । श्रीमस्सायणाचायंविरचिता । 

२८. मजस्मृतिः । इुर्टकमभट्रक्ृतमन्वथमुक्तावलीसदटिता । सरिप्पणा । 

२२. मन््ा्थंदीपिका । श्री शच न्नचिरचिता। 

२३०. च तुषंदभाष्यभूभिका । सायणाचायविरचिता । 

३१. गोभिलगृ्यसुत्रम्‌ । सटीकम्‌ । 

३२. पत्ता । न्यायाचायै पं० श्रीशिवदत्तगोडेन बिरचितयाटोकया सहितः । 

२३२. श्रमर्कोशः । मणिप्रभाख्य भाषारीकाप्षदहितः | 

३४. कौमुदी कट्परूतिकां । व्याकरणाचायं ० वेणीमाधवशमंविरचित। 

३५. परमलघ्युमन्जुषा । म० म० परिडतनित्यानन्दकृतरिपपणी सहिता । 
पं० सदाशिवशगविरचित पदाथदीपिकाटीकासहिता च। 


काशी संस्कृत सीरिज्ञ प्र्थताला | ५ 
७१ ब्रह्मसूत्नकषाङुरभाष्यस्‌। चतुःसूद्रयन्त पूर्णानन्दीय व्याख्या महितया ्रीगोविन्द- 

नन्द्‌ प्रणीतया रत्नप्रभया समन्वितम्‌ । सम्पूणेम्‌ । [ षेदान्तविभागे ९ ] इ? ९--> 
४२ सिद्धान्तशिरोमणिः । श्रीमास्कराचाये विरचितः । वास्नाभाध्य सहितः ज्योति 

घाचायं मन्म श्री ६ मद्ापएूरैवशाश्िकृृतरिप्पणी सहितः । “गगिवाध्यायः । द० २--० 

"गोद्याघ्यायः । ३० २--० [ ज्यो० वि० ७] सम्पूणे र₹० ४--3 

७३ काकचण्डीश्वरकल्पतन्न्रम्‌ । पण्डित रामङ्ष्ण श्षम्स्णा सम्पादितम्‌ । पण्डितं 

बटुकनाथ शम्मां दम. ए सादहिल्योपाध्याय इत्येतेन छ्िकितया प्रर्तावनया 

सनाधीङ्कतम्‌ । [ आयुवेद शाख्विभागे १] ₹० ०--८ 
७४ किराताञ्ैनीयम्‌ । श्रीमस्कविङकुलचृडामणिभारविविरचितम्‌ मद्धिनाथसूरिकतया 

घण्टापथसमास्यव्याख्यया तथा पै० श्रीगङ्ाधरश्मणा कतया सुधाऽऽख्यन्या- 

ख्यया समलदक्रतम्‌ । [ समेत्रयसात्रम्‌ ] । [ काम्य चि० १० ] ₹० ०--१२ 
७९ चन्दरारोकः । पीयूषवषश्रीजयदेवकवि प्रणीतः । श्रीमत्पद्मनाममिश्रापराभि- 

धान प्र्योत्तनमभद्धाच यं विरचितया चन्द्रालोक्प्रकोश्ापराख्य शशरदागमः टीकया 

सङ़क्तः । साहित्याचार्येण लिहते इत्युपारूयनारायणशाच्िणा भूमिकादिभिः 

सम्भूष्य सम्पादित. । [ लहार वि० ३] ₹०° ०-१० 
७६ किराताज्ज॑नीयम्‌ । श्रीमस्कविङुखच्‌ूडामणिमारविषिरवितम्‌ । मदिनाथस्‌रि. 

कतया चण्टापथसमाख ग्या तथा प° श्रीकनकखार शमम कतया भावाधेदीपिनी- 


व्याख्यया समलडइ कतम्‌ । [ सगंत्रयसान्नम्‌ ] [ काय्य विं० ११ ] ₹० ०--8 
४७ हाक्तिवाद्‌ः, श्रीगदाधरमन्चचार्यप्रणीत', पण्डितप्रवरश्रीहरिनाथतकंसिद्धान्तभहा- 
चा यैविरचितविव्रतिस्तहितः। [ न्यायविभागे १० ] ₹ ३--० 


८८ माशुरीपन्चलक्षणी । पं श्रीडमानाथर्ज्यारङ्कतव्याख्या सहिता तथा माथुरीसिह 
द्याघ्ररक्चणम्‌ । पं० भीदरिरामश्चुद् विरचितया व्याख्यया सहितं तथा प 
धीहरिदस्शाच्ि सदरिति माधुरीपन्चलक्षणी कोडपृत्रेण च । [न्याय बि ११] ₹> ०~-६ 

४९ रलाध्यायः । टीकया संवर्तः । [ आयुकेदशाद्च वि० २] ₹० ०~-१० 

८० (१) पाणिनिव्याकरणे वादरत्नम्‌ । म्यायञ्याकरणाचायं मीमासक्र शिरोरणि ० 
सू्यनारायण्चुकटेन विरचितम्‌ । ( तत्र च न्यास परिष्कारपरिश्षि्ट भेदेन प्रकरण 
श्रयम्‌ यत्र पञ्चन्यून सार्ध॑शतसूत्रेषु १४९ महतारोपेन न्याक्ताविचारताः तत्न 


प्रथमं प्रकरणं मुद्धतं प्रथमो सागः। [ व्या० वि १० ] ₹० १--८ 
८० (२) पाणिनीवयाङ़रणे वाद्रलम्‌ । द्वितीयो मागः [ न्या० वि० ] ₹ १--४ 
८१ गणि्तकौमुदी । [ हिन्दीभाषायै कसहिता ] प्रथमापरीक्षाःपास्यनिद्धारितिगणित 

संप्रहपुस्तङृन्‌ । [ गणिततिभागे १ ] ₹० ०~~६ 
८२ छन्दः कौमदी ! [ हिन्दी नाषारीक्रासहिता ] प्रथमापरीक्षापज्यनिद्धरितशन्द 

संग्रह पुम्तकम्‌ । [ छन्दोविभागे ३ ] ₹० ०=~ 


८३ योगदं नम्‌ । महर्षिप्रवरपतज्नरिप्रणीतम्‌ । तत्र ( १) भोजडृत्तिः, [ २ ] भावे 
गगेशवृत्तिः, [३] नागोजीभद्टवरत्तिः, [४] मभिप्रमा, [९1] योगचन्दरिका, 
[६] योगसुधाकराख्य टीक्रा षट्‌कसमेतम्‌ । सरिष्पण । [ योग विभागे १] श २-~- 
८१ रघुवंशमहाकाव्यम्‌ । श्रीकाल्दिसविरयितस्‌ । म० म० मल्लिनाधक््त 
सद्वीविनीरीका तथा परीक्षोपयोगि सुधाऽऽख्यन्याख्या सहितः। १से 8 सेः 
मूखयम्‌ ₹० १-४-० तथां १९ से १ सर्मः ₹० १--८ तथा ६ से १० सगे: । ₹० १--८ 
८९ योगद पनम्‌ । प° श्रीवलेवभि श्रत योगसूत्प्रदीपिकाख्यन्याख्यया सहितम्‌ । 
सटिप्पण । [ घोग विर २] १० 
^ काव्यमोमांघा । राजकशेषरविरदिता । साहित्याचाये प्रं भ्रीनारायणन्नाक्चि 
विस्ते कव कान्यमीमां ा--चन्द्िका टीका सहित [ १ से ९ अध्याय ] प्रथमो - 
भागः । [ काव्यविभागे १३ 1] २० ००८८ 


६ काशी संस्छत सीरिज्ञ प्रन्थमाडा । 


८७ नागानस्दनारकम्‌ । श्रीहषेदेवप्रणीकम्‌ । कालीविधवि्ाखयगध्यापकेन एम० ए 
साहित्याचा्यं पण्डित श्री बरुदेव उपाध्यागरेन स्वप्रणीततया भावाथेदीपिकाख्य्या 
व्याख्यया समलङ्कत्य बृहत्‌ भूमिका हिन्दीमाषायुवादादिभिः सनाथीदत्य 
सम्पादितम्‌ । [ नाटक विभागे १] ० १--3 

८८ मेवदुतकान्यव्‌ । महाकवि शरीकारीदास्र विरचितम्‌ । मदिनाथक्त सन्जीषिन्या 
चारिग्रवद्धंनाचाये विरचित चारिग्रवद्धिन्या तथा साहित्याचायं पठ श्री नारायण 
दाली लिस्तेकुत मावग्रबोधिनीव्याख्या टिप्पण्या च सहितम्‌ । [कात्य० १४] ₹० ०--८ 


८९ जागदीश्षीव्यधिकरणम्‌ । न्यायाचा्य॑श्रीशिवदत्तमिश्चविरवित मैगाख्यव्याख्या 
रिप्पणी सहितम्‌ । ८ न्यायविभागे १२ ) ₹० २.० 
९० काच्यकल्पर्तादृत्तिः । श्रीअमरचन्द्रयतिनिर्मिता अरिसिहकृतसूग्रसदहिता । 
( अलङारविभ।गे ४ ) ₹० १--४ 
९१ वेयाकरणसिद्धान्तचन्दिका ,। श्रीरामाश्मप्रणीता' । श्रीसदानन्दक्ृत-सबोधिन्या, 
श्रीटोकेशकरङत-तस्वदीपिकया व्याख्यया च सहिता । पण श्रीनवक्किशोर- 
राखिणानिमितया चक्रधराख्य महत्या रिप्पण्या अव्ययाधेमाल्या सिङ्ानुशलाम- 
नप्रक्रिययः उणादिकरषण च सहिता) (व्या० वि ११) पृर्वद्ध॑म्‌ । स ०~-८ 
उत्तराद्धं। ₹० २--८ 
९२ त्रिपुरारहस्यम्‌ ८ महात्म्यखण्डम्‌ ) साहुथयोगशाद्लाचायं श्रीसुड्धन्दल्माल 
शाख्िणा संशोाधितम्‌ । साहिव्याचायं खिस्ते-इत्युपार्य पैर श्रीनारायणशाल्िणा 
निबद्धाम्यां भूमिकाऽध्यायायुक्रमणिक्राभ्यां च सष्ितम्‌। (पुराणे तिहास वि ०१) सु. ९--> 
९३ आपस्तम्बध्॑सृन्रम्‌ । भीमद्धरदनमिश्च विरचितया उज्ज्वखाख्यया चस्या 


संवल्ितम्‌ । ( कमंकाण्डविमागे ७ ) ₹० ए--> 
९४ अवच्छेदुकत्वनिरक्तिः । भ्रीजगदीशतर्काख्ड़ारक्नाः । न्यायाचायं श्रीरशित्रदत्त 
मिश्चविरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितः । न्याय वि० १३) ₹० १--४ 


९९ संल्कारदीपकः । गणेशपूजादिपहयागान्त -पूर्वाङ़-निरूपणात्मक,. प्रघसो सागः 
म० म० पण्डित क्री नित्यानस्दपन्त पठेतीययिरचित. । ६ कम॑काण्ड वि० ८) ₹० २--° 
९६ वर्षक्षत्यदीपङः । कारुनिणेयत्रतोद्यापनसहितः । स> म० परंञ नित्यानन्द्‌पन्त 
पवेतीय विरचितः । ( कमेकाण्ड वि० ९ ) ₹० ३--८ 
९० श्रोनसूत्रम्‌ । श्रीमन्मदर्बि-सव्याययप्रणीतमपिधेमान्तस्‌ । (कमं० वि० १०) ₹० २--२ 
९८ नंरुचमपूः अथवा दमयन्ताक्था । महाकविश्रोत्निविक्रममट वेरचिता । विषपमपदर 
प्रकाज्ञाख्यज्याख्यया सहिता । भावबोधिनी टिप्पणी रूहिता । (का० धि०१५) ₹० {-४ 
९९ श्रीब्रह्मसूत्रम्‌ । भीभगवन्निम्ब के महासुमीन्द्रविरत्ित वेदान्तपारिजात सरमा 
स्यसूत्रवाक्याथेन श्रीश्रीरिवासाचाभचरणप्रमीत श्रीपरेदान्तक्रोन्तेमभान्परेन ३ 
सनाधीङवम्‌ । ( श्नीनिम्बाफंमाप्यम्‌ ) ( वेदात ति १० ) ₹< ३--° 
१०० वारवह्धमः। सर्वथाऽपि नवीनोऽपूरवः प्रौढ परमोपयोमितया नियतष्रुपदेयत मॐ 
न्दोनियन्धः, भीमत्ता देवन्ञाभरेसरेणागममामिकेण कविषुड्धवेन दुःख भन्ननविदुषा 
विरचितः, तत्सुतेन बडशास् पारेण कविचक्रवत्तिना महामहो पाध्यामरेन देवीप्रसादे 
पण्डितप्रवरेण तया वरवर्णिन्या दीकयोपस्ङ्रतः । (८ छन्दः ₹¶च विन ४) ₹० 
१०९१ तिदान्वरक्षणम्‌ । श्रीजगदीश्चतकार ङ्ारङ्नतम्‌ । न्यायाचायं श्रीरचित्रदत्तसिश्र- 
विरचित गंगाश्यग्याख्या रिप्पगी सहितम्‌ । न्याय विभागे ) स० १--८ 


परा्िस्थानम्‌--चाखम्बा सस्रत पुस्तकाय, बनारछ त्ख